Ағзалардың қоректенуі

Ереже: Жануар қорегіндегі заттар өсу, жаңару және зат алмасуға материал береді. Олардың химиялық энергиясы тіршілік үдерістеріне пайдаланылады. Зат пен энергия бір ұғым емес: молекулалар дене құрамына енуі мүмкін, ал энергия әртүрлі жұмыс пен жылулық өзгерістерге ауысады. Екі рөлді бірге ескеру қажет.

Қолдану: Сұрақ дене құрау мен тіршілікке қажетті энергияны қатар атайды. Сондықтан құрылыс заттары және химиялық энергия деген жауап дұрыс. Барлық қоректік зат бірдей мөлшерде энергия бермейді, мысалы су мен минералдардың басқа маңызды қызметтері бар. Жалпы қоректену рөлін нақты заттардың жеке қасиетімен шатастырмаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Қоректің рөлін тек құрылысқа немесе тек энергияға шектеу толық емес. Дене заттарын жаңарту және жасушалық жұмыс қатар қажет. Барлық қоректік құрамбөлік энергия көзі бола бермейді: су мен минералдар басқа қызметтер атқарады. Қорек тыныс алу жүйесін толық алмастырмайды және тек салқындатуға арналмаған.

Қайта орындауға ишара: Денені құрайтын материал мен үдерісті жүргізуге қажет энергияны бөлек ата.

Ереже: Қоректік молекулалардың құрамбөліктері ағзада өз заттарын жасауға пайдаланылады. Аминқышқылдары нәруыз түзуге қатысады, сондықтан бұл құрылыс қызметінің мысалы. Дайын тағам денеге сол күйі тұтас жабысады деген түсінік дұрыс емес, қорыту мен кейінгі синтез сатылары бар. Материалдық өзгеру осы сатылармен жүреді.

Қолдану: Шарт жаңа нәруыз жасалғанын нақты береді. Сондықтан қорек құрылыс материалы болған. Бұл энергия жұмсалмайды дегенді білдірмейді, бірақ сұрақтағы негізгі белгі — дене құрамының жаңадан жасалуы. Бір мысалда бірнеше үдеріс қатар жүруі мүмкін, нақты сұралған рөлді ажыратамыз. Аминқышқылдар мен нәруызды тізбекпен байланыстыру жеткілікті.

Қате нұсқаларды ажырату: Шартта аминқышқылдардан жаңа нәруыздар жасалғаны берілген, сондықтан негізгі белгі — дене құрамын жасау. Бұл молекулалар басқа жағдайда энергия алуға қатыса алса да, осы оқиға тек жануға немесе жылу бөлуге тең емес. Газ алмасу, қалдық шығару және орын ауыстыру басқа қызметтерді сипаттайды.

Қайта орындауға ишара: Алынған заттар энергияға ғана жұмсалды ма, әлде дененің жаңа құрамына кірді ме, анықта.

Ереже: Қоректегі химиялық энергия жасушалық алмасу арқылы пайдаланылатын түрге ауысады. Ол қозғалысқа, синтезге және басқа тіршілік қызметтеріне қажет. Энергияның бір бөлігі жылу ретінде таралады, сондықтан алынған энергияның бәрі бірдей сыртқы қозғалысқа айналады деп айтпаймыз. Зат пен энергияны ажырату маңызды.

Қолдану: Шарт қозғалыс пен дене заттарын синтездеуді бірге береді. Екеуі де энергетикалық қамтамасыз етуді қажет етеді. Сондықтан қозғалыс және басқа жасушалық жұмыстарды қамтитын жауап дұрыс. Жануар қозғалмай тұрса да тіршілік үдерістері жалғасады, энергия қажетсіз болмайды. Сұрақ қоректің осы энергетикалық рөлін нақтылайды, барлық заттың массасын есептеуді сұрамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Энергия тек сыртқы қозғалысқа емес, жасушадағы зат синтезі мен тасымал сияқты басқа жұмыстарға да қажет. Оны қоректің заттық құрамымен бір ұғым деп қарастыру қате. Қорек материал да, химиялық энергия көзі де бола алады. Ағзаның тыныш көрінуі оның жасушалары еш жұмыс істемейді дегенді білдірмейді; әртүрлі қызметтің энергия қажеті бар.

Қайта орындауға ишара: Қозғалыстан басқа жасушаның қандай қызметтері де энергия талап ететінін ойла.

Ереже: Автотрофтар органикалық заттардың көміртегін бейорганикалық көзден, көбіне көмірқышқыл газынан алады. Гетеротрофтар дайын органикалық көміртекті пайдаланады. Бұл жіктеу қандай жануарды жейді деген деңгейден кеңірек. Энергияның жарықтан немесе химиялық реакциядан алынуын көміртек көзімен бірдей белгі деп қарастыруға болмайды.

Қолдану: Сұрақ органикалық затты алу жолын нақтылайды. Сондықтан автотрофты және гетеротрофты жұбы сәйкес келеді. Жануарлардың өсімдік не ет жеуі осы кең жіктеудің ішіндегі басқа деңгей. Екі белгіні араластыру жасыл өсімдік пен саңырауқұлақты дұрыс салыстыруға кедергі жасайды. Алдымен сұралған жіктеу негізін анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар қорек түрі, дайын затты пайдалану тәсілі немесе алу механизмі туралы. Олар пайдалы жіктеулер болғанымен, берілген негізгі көміртек көзі айырмасын алмастырмайды. Бірдей биологиялық сөздер барлық жағдайда бір деңгейге жатпайды, ауқымын сақтау керек.

Қайта орындауға ишара: Негізгі белгі қоректің сыртқы түрі емес, органикалық көміртектің қайдан алынуы екенін ескер.

Ереже: Автотроф органикалық заттарды бейорганикалық көміртек көзінен түзеді. Бұған энергия қажет: жасыл өсімдіктер жарықты пайдаланады, ал кей микроағзалар химиялық реакция энергиясын пайдалана алады. Сондықтан автотрофтың бәрі міндетті тек фотосинтез жасайды деп жалпыламаймыз. Көміртек көзі мен энергия көзін бөлек түсіну маңызды.

Қолдану: Сұрақ органикалық зат алу ерекшелігін сұрайды. Бейорганикалық көзден органикалық зат түзу дұрыс жауап. Бұл зат жоқтан пайда болады немесе энергия қажет емес деген сөз емес. Ағза ортадан қажетті бастапқы заттарды алады және тиісті энергияны жұмсайды. Автотроф сөзіндегі өзі деген мағынаны толық тәуелсіздік ретінде қабылдамаймыз, ортаға тәуелділік сақталады.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар дайын органикалық затты пайдалануды сипаттайды. Олар гетеротрофтық жолдар болуы мүмкін, бірақ сұралған негізгі ерекшелікті бермейді. Ет, қант, нәруыз және майдың бәрі органикалық қорек мысалдары. Дайын молекуланы алу мен оны бастапқы бейорганикалық көзден түзу бөлек.

Қайта орындауға ишара: Дайын органикалық молекула алынды ма, әлде ол қарапайым көзден жасалды ма, анықта.