Дүниежүзілік мұхиттың табиғаты
17-параграф · Оқулықтың 60–64-беттері · Сұрақ оқулықтың 61-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Дүниежүзілік мұхиттың табиғаты» тақырыбы, 17-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Мұхит суының құрамын, қозғалысын, түбінің бедерін және тіршілігін кешенді зерттейтін ғылым қалай аталады?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Океанология
Жауап нұсқалары
- A.Метеорология
- B.Геоморфология
- C.Гидрогеология
- D.Астрономия
- E.Океанологиядұрыс
Түсіндірме
Ереже: Океанология мұхитты өзара байланысқан табиғи жүйе ретінде зерттейді. Оның ішінде судың физикалық және химиялық қасиеттері, ағыстар, теңіз тіршілігі және түп құрылымы сияқты бағыттар қарастырылады. Бір жеке қасиетті зерттейтін саламен оны толық теңестірмейміз.
Қолдану: Сұрақ бірнеше мұхиттық құрамбөлікті бірге атайды. Сондықтан мұхит жүйесіне кешенді бағытталған ғылым атауы қажет. Оған басқа ғылымдардың әдістері қолданылуы мүмкін, бірақ негізгі зерттеу нысаны мұхит болып қалады.
Қате нұсқаларды ажырату: Метеорология атмосфераны, гидрогеология жерасты суын зерттейді. Геоморфология бедерге қатысты болғанымен, мұхиттың барлық аталған құрамбөлігін қамтитын осы жалпы атау емес. Астрономия ғарыштық нысандарға бағытталған.
Қайта орындауға ишара: Ғылымның бір әдісіне емес, негізгі кешенді зерттеу нысанына назар аудар.
Дұрыс жауап: Материктің су астындағы салыстырмалы таяз жиегі
Жауап нұсқалары
- A.Мұхиттың ең терең жіңішке шұңғымасы
- B.Материктің су астындағы салыстырмалы таяз жиегідұрыс
- C.Мұхит ортасындағы жанартаулық жота
- D.Материктік беткейден төмен жатқан терең жазық
- E.Құрлықтағы өзеннің суы басталатын нүктесі
Түсіндірме
Ереже: Қайраң материктің су астындағы жиегінің салыстырмалы таяз және еңістігі аз бөлігін білдіреді. Одан әрі материктік беткей терең мұхитқа қарай төмендейді. Қайраңды мұхит түбінің кез келген бөлігімен теңестіруге болмайды.
Қолдану: Дұрыс жауап жағалаумен және материктің жалғасуымен байланысты болуы керек. Сұрақта қайраңның жалпы географиялық орны анықталады, нақты тереңдік шегі сұралмайды. Сондықтан таяз жиекке сәйкес сипаттама таңдалады.
Қате нұсқаларды ажырату: Терең шұңғыма, орта мұхит жотасы және терең жазық мұхит табанының басқа нысандары. Өзен бастауы құрлықтық ағын жүйесіне жатады. Барлық суасты нысанды бір атауға біріктіру олардың орналасуы мен пішінінің айырмасын жоғалтады.
Қайта орындауға ишара: Жағалаудан терең мұхитқа қарай жүргенде кездесетін алғашқы суасты жиекті елестет.
Дұрыс жауап: Жазық, жота, тау және шұңғымалары бар
Жауап нұсқалары
- A.Ол барлық жерде бірдей тереңдіктегі жазық қана
- B.Ол тек біртұтас биік тау жотасынан тұрады
- C.Жазық, жота, тау және шұңғымалары бардұрыс
- D.Онда тек жағалау қайраңы ғана бар
- E.Онда ойыстар мен көтерілімдер мүлде болмайды
Түсіндірме
Ереже: Мұхит табаны құрлық сияқты әртүрлі пішіндерден тұрады. Онда кең жазықтар, суасты таулары, жоталар және терең шұңғымалар кездеседі. Су бетінің тегістеу көрінуі түптің де барлық жерде тегіс екенін білдірмейді.
Қолдану: Сұрақ мұхит түбінің жалпы алуан түрлілігін сұрайды. Сондықтан бірнеше бедер түрін бірге қамтитын жауап дұрыс. Бір ғана жота немесе қайраңмен шектеу мұхит табанының басқа кең бөліктерін елемейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Бірдей тереңдік туралы нұсқа көтерілім мен шұңғыманың барын жоққа шығарады. Тек тау немесе тек қайраң деу бедердің бір түрін бүкіл түпке таратады. Нысанның үстіндегі су қабаты оның астындағы құрылымды жоймайды.
Қайта орындауға ишара: Су бетінің пішінін түптің пішінімен шатастырма.
- 4
Дұрыс жауап: Мариан шұңғымасында
Жауап нұсқалары
- A.Тонга шұңғымасында
- B.Пуэрто-Рико шұңғымасында
- C.Ява шұңғымасында
- D.Мариан шұңғымасындадұрыс
- E.Перу–Чили шұңғымасында
Түсіндірме
Ереже: Мариан шұңғымасы Тынық мұхиттың батыс бөлігінде орналасқан аса терең мұхиттық бедер нысаны. Оның ішіндегі Челленджер ойысы Дүниежүзілік мұхиттың ең терең белгілі бөлігі ретінде сипатталады. Нақты өлшеулердің мәндері әдіске қарай аздап ерекшеленуі мүмкін.
Қолдану: Сұрақ ең терең бөліктің қай шұңғымаға жататынын сұрайды. Сондықтан атауларды географиялық байланысы бойынша сәйкестендіреміз. Мұнда ескі өлшемдегі бір нақты метр санын жатқа білуді талап етпейміз.
Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар да шынайы мұхиттық шұңғымалар, бірақ Челленджер ойысы олардың ішінде емес. Өте терең болуы бірнеше шұңғыманың барлығын ең терең деп атауға негіз болмайды. Нысанның атауы мен оның құрамындағы бөлімін ажырату қажет.
Қайта орындауға ишара: Терең ойыс пен ол орналасқан үлкен шұңғыманың атауын сәйкестендір.
Дұрыс жауап: Еріген тұздар массасының теңіз суының жалпы массасына қатынасын
Жауап нұсқалары
- A.Тұз массасының тек таза еріткіш су массасына қатынасын
- B.Су температурасының оның тереңдігіне қатынасын
- C.Жағалау ұзындығының мұхит ауданына қатынасын
- D.Толқын биіктігінің жел жылдамдығына қатынасын
- E.Еріген тұздар массасының теңіз суының жалпы массасына қатынасындұрыс
Түсіндірме
Ереже: Массалық тұздылық ерітіндідегі еріген тұздардың жалпы ерітінді массасындағы үлесін білдіреді. Теңіз суы су мен еріген заттардан тұратын ерітінді. Үлесті есептегенде бөлімге тек таза судың массасы емес, толық теңіз суының массасы кіреді.
Қолдану: Сұрақ массалық қатынасты нақтылаған. Сондықтан тұз массасын жалпы ерітінді массасымен салыстыратын жауап таңдалады. Бұл анықтама кейін промилле бойынша есептеуге негіз болады және көлемді массаға дәлелсіз алмастырудан сақтайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Тек еріткіш массасын алу басқа қатынас береді. Температура, тереңдік, жағалау, толқын және жел теңізді сипаттайтын шамалар болғанымен, тұздың массалық үлесін анықтамайды. Қандай масса бөлімде тұрғанын мұқият ажырату керек.
Қайта орындауға ишара: Ерітінді массасы су мен еріген тұздың екеуін де қамтитынын ескер.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.