Қарапайым және күрделі заттар

Ереже: Жай зат бір химиялық элементтің атомдарынан тұрады. Бір молекулада сол элементтің бірнеше атомы болуы мүмкін. Кейбір жай заттар жеке молекулалардан емес, тұтас атомдық немесе металдық құрылымнан құралады. Сондықтан жіктеу молекула санына емес, элемент түріне негізделеді.

Қолдану: Мысалы, O₂ құрамында екі атом болғанымен, екеуі де оттек. Темір де бір элементтен тұратын жай зат болады. Осы мысалдар бір элемент түрі мен бір атомды теңестіруге болмайтынын көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Екі немесе үш түрлі элементті міндеттеу күрделі затпен шатастырады. Қоспа бірнеше заттан тұрады және осы анықтамаға тең емес. Молекула саны заттың жай немесе күрделі екенін өздігінен шешпейді.

Қайта орындауға ишара: Алдымен затта неше түрлі химиялық элемент бар екенін анықта.

Ереже: Күрделі зат бірнеше химиялық элементтің атомдарынан тұрады және оның құрамы химиялық құрылыммен анықталады. Қоспада әртүрлі заттар физикалық араласуы мүмкін, ал олардың мөлшерлік қатынасы өзгермелі болады. Бұл екі ұғымды ажырату маңызды.

Қолдану: Дұрыс жауап әртүрлі элементтердің химиялық байланысын және белгілі құрамын қамтиды. Мысалы, суда сутек пен оттек атомдары бар. Оның газ немесе сұйық күйде болуы күрделі зат ретіндегі құрамын өздігінен өзгертпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Бір элемент жай затқа сәйкес келеді. Жай араластыру қоспаны сипаттайды. Барлық күрделі зат сұйық емес, ал бір ғана атом бірнеше элементті қамти алмайды. Агрегаттық күйді құрам бойынша жіктеудің орнына қолданбаймыз.

Қайта орындауға ишара: Әртүрлі элементтердің химиялық бірігуін әртүрлі заттардың физикалық араласуынан ажырат.

Ереже: Жай зат бір химиялық элементтен тұрады. Оттектің O₂ молекуласында екі атом болса да, олардың екеуі бір элементке жатады. Су, көмірқышқыл газы, ас тұзы және сахароза бірнеше элементтен құралатын күрделі заттар.

Қолдану: Нұсқаларды элемент түрлерінің саны арқылы салыстырамыз. Бір элементтен құралған оттек дұрыс мысал болады. Молекулада екі атомның болуы оны екі элементтен тұратын затқа айналдырмайды. Таза заттың бәрі міндетті түрде жай болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Суда сутек пен оттек, көмірқышқыл газында көміртек пен оттек бар. Ас тұзы натрий мен хлорға, сахароза көміртек, сутек және оттекке байланысты құрам береді. Оларды жай затқа жатқызу элемент түрлерін елемейді.

Қайта орындауға ишара: Атомдардың жалпы санын емес, олардың неше түрлі элементке жататынын салыстыр.

Ереже: Күрделі зат құрамында кемінде екі түрлі химиялық элемент болады. Су H₂O сутек пен оттектен тұрады. Темір, сутек, күкірт және оттек жеке жай заттар ретінде бір элементтің атомдарынан құралған.

Қолдану: Берілген жауаптар ішінде су ғана екі элемент түрін қамтиды. Оның құрамындағы атомдар химиялық байланысқан, сондықтан ол жай физикалық қоспа емес. Судың мұзға немесе буға айналуы бұл құрамдық жіктеуді өзгертпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған төрт заттың атомдары бір элемент түріне жатады. Сутек пен оттектің молекулалары екі атомды болуы мүмкін, бірақ екі атом екі түрлі элемент дегенді білдірмейді. Күрделі деген атау заттың қиын көрінуіне немесе қатты болуына байланысты емес.

Қайта орындауға ишара: Құрамды атом саны және агрегаттық күй арқылы емес, элемент түрлері арқылы бағала.

Ереже: Химиялық элементтердің таңбалары халықаралық түрде латын әріптерімен жазылады. Темір Fe таңбасымен беріледі; оның тарихи атауы ferrum болған. Екі әріпті таңбада бірінші әріп бас, екіншісі кіші болады. Әріптердің регистрін сақтау маңызды.

Қолдану: Сұрақ темір элементінің таңбасын сұрайды. Сондықтан екі әріптен тұратын осы бекітілген таңбаны таңдаймыз. Ол заттың агрегаттық күйін немесе массасын емес, элементтің өзін білдіреді.

Қате нұсқаларды ажырату: H сутек, C көміртек, S күкірт және O оттек таңбалары. Бұлар да дұрыс химиялық таңбалар, бірақ темірді білдірмейді. Элемент атауының қазақша алғашқы әрпін автоматты түрде таңба деп алуға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Халықаралық таңба элементтің қазақша атауының бірінші әрпіне әрдайым сәйкес келе бермейтінін ескер.