Бала қиялы

Ереже: Деректі зат есім нақты сезім арқылы қабылданатын нысанды атайды. Дерексіз зат есім ой, сезім, қасиет немесе басқа ұғымды білдіреді. Қиялды жеке материалдық зат ретінде ұстай алмаймыз, бірақ оның бейнесі суретте көрінуі мүмкін.

Қолдану: Қиял ойдағы бейне жасау қабілеті мен ұғымына қатысты. Қалам, дәптер, үстел, кесе нақты заттар, сондықтан олар деректі.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Қалам: көзбен көруге, қолмен ұстауға болатын зат.

C) Дәптер: нақты материалдық нысан.

D) Үстел: бөлмедегі нақты зат.

E) Кесе: материалдық ыдыс.

Қайта орындауға ишара: Ұғымның өзін материалдық затпен шатастырма.

Ереже: Деректі және дерексіз жіктеу заттың мағыналық сипатына негізделеді. Ойыншық материалдық нысан, ал сезім мен қатынас атаулары абстракт ұғымды береді. Ұғымның өмірде маңызы болуы оны материалдық затқа айналдырмайды.

Қолдану: Ойыншықты көріп, ұстап, орнын ауыстыруға болады. Қалған сөздер жеке нақты зат емес, сезім не ұғым.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Қуаныш: сезім атауы.

C) Мейірім: адамдық қасиет ұғымы.

D) Достық: қарым-қатынас ұғымы.

E) Қиял: ойдағы бейне жасауға қатысты дерексіз ұғым.

Қайта орындауға ишара: Көріп, ұстайтын материалдық нысан атауын таңда.

Ереже: Бір сөйлемде дерексіз сезім мен оны көрсететін деректі нысан қатар келуі мүмкін. Сезім суретпен бейнеленгені сезімнің өзін материалдық зат етпейді. Екі атаудың нақты мағынасы жеке талданады.

Қолдану: Қуаныш ішкі сезім, сурет қағаздағы көрінетін бейне. Сондықтан дерексіз — деректі реті дұрыс.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Қуаныш — деректі; сурет — дерексіз.: сезім мен материалдық бейне орны ауысқан.

B) Екеуі де деректі зат есім.: қуаныш материалдық нысан емес.

D) Екеуі де дерексіз зат есім.: осы сөйлемдегі сурет көрінетін бейне.

E) Қуаныш — дерексіз зат есім, сурет — қимыл етістігі.: сурет заттық бейнені атайды; әрекет жеткізді сөзінде.

Қайта орындауға ишара: Сезімнің өзі мен оны көрсететін бейнені ажырат.

Ереже: Туынды белгі сөздің жасалуын, дерексіз белгі мағынасын сипаттайды. Бұл екі өлшем тәуелсіз қолданылуы мүмкін. Бір жұрнақ арқылы жасалған сөз абстракт қатынас ұғымын атауы да мүмкін.

Қолдану: Дос + тық арқылы жаңа сөз жасалған, сондықтан туынды. Ол достар арасындағы қатынасты білдіргендіктен дерексіз. Екі белгі бір сөзге қатар сәйкес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жоқ: жұрнағы бар кез келген сөз тек деректі болады.: жасалу жолы материалдық мағынаны міндеттемейді.

B) Жоқ: дерексіз зат есімде жұрнақ болмайды.: ұғым атаулары да жұрнақпен жасалады.

D) Иә: өйткені сөзде екі толық түбір бар.: бір дос түбірі және жұрнақ бар.

E) Иә: өйткені көптік жалғауы ұғымды жасаған.: -тық көптік жалғау емес, сөз тудыратын жұрнақ.

Қайта орындауға ишара: Жасалу жолы мен мағынаны екі өлшем бойынша талда.

Ереже: Дерексіз зат есімнің негізгі өлшемі лексикалық мағынасы. Сенім ішкі қатынасты білдіреді. Сөздің әріп саны, дыбыс құрамы немесе сөйлемдегі тыныс белгісі осы мағыналық жіктеудің орнына жүрмейді.

Қолдану: Сенім жеке материалдық нысан емес, адамның ішкі қатынасының атауы. Сондықтан мағынаға сүйенген негіз дұрыс болады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жеке ұстап көруге болатын материалдық затты атайды.: сенім ішкі қатынас, материалдық зат емес.

B) Іс-әрекеттің орындалған шағын білдіреді.: сенім қимылдық шақ тұлғасы емес.

C) Тек нақты бір адамның жеке есімі болып тұр.: осы қолданыста жалпы ұғым берілген.

D) Саналған заттардың нақты мөлшерін береді.: сан емес, қатынас ұғымы.

Қайта орындауға ишара: Мағынаға қатысты дәлелді сыртқы жазу белгілерінен ажырат.