Тілдік қарым-қатынас талаптары

Ереже: Кіріспе тыңдаушыны тақырыпқа дайындап, сөздің мақсатын анықтайды. Хабарлама түсінікті болуы үшін негізгі мәселе әуелі аталады, содан кейін қажетті мәліметтер беріледі. Аяқтау сөзі кіріспенің қызметін атқармайды.

Қолдану: Дұрыс бастау кітап алмасу күні туралы екенін және оның өткізілуін таныстыру мақсатын көрсетеді. Тыңдаушы одан әрі қандай ақпарат еститінін алдын ала түсінеді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Сау болыңыздар, хабарлама аяқталды.: бұл аяқтау сөзі, тақырыпты ашпайды.

B) Ал үшінші ережені бірден айтайын.: алдыңғы ақпарат берілмей, ортаңғы бөліктен басталған.

D) Мынау да дұрыс, анау да дұрыс.: қай тақырып пен қандай мақсат айтылғаны белгісіз.

E) Ол сол жерде болады.: ол мен сол жердің нені білдіретіні анықталмаған.

Қайта орындауға ишара: Тақырып атауы мен айтушының мақсатын ізде.

Ереже: Негізгі бөлікте тақырыптың маңызды мазмұны ашылады: іс тәртібі, түсіндіру, дәлелдер немесе нақты мәлімет беріледі. Кіріспе таныстырады, қорытынды ойды жинақтайды. Бөлімді жоспардағы қызметіне қарай ажыратамыз.

Қолдану: Қатысу тәртібі көрмеге қалай қатысатынын түсіндіреді, яғни хабарламаның негізгі ақпаратын береді. Жоспарда ол мақсатты таныстыру мен қорытындының арасында тұр.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Тек көрменің атауы: атау мәтіннің басында тақырыпты танытады, тәртіпті ашпайды.

C) Қоштасу сөзі: бұл сөзді аяқтауға жатады.

D) Жалпы қорытынды: қорытынды негізгі мәліметтен кейін беріледі.

E) Тыңдаушылармен сәлемдесу: сәлемдесу кіріспеге қатысты.

Қайта орындауға ишара: Қай бөлім тыңдаушыға нақты әрекет тәртібін үйрететінін қара.

Ереже: Қорытынды мәтіннің негізгі ойын жинақтап, айтылған ақпараттан шығатын түйінді білдіреді. Ол әдетте тақырыпты өзгертпейді. «Демек» сөзі қорытынды байланысты көрсетуге көмектеседі, бірақ мазмұнның сәйкес болуы да қажет.

Қолдану: Кітапты таза ұстау мен уақытында қайтару тақырыптағы негізгі әрекеттерді біріктіреді. Оларды ортақ жауапкершілік деп атау сөздің соңғы түйінін береді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Алдымен кітапты күту жолдарын таныстырамын.: тақырыпты бастайды, соңғы түйін емес.

B) Кітапты қалай сақтайсың?: сұрақ ашады, негізгі ойды жинақтап бекітпейді.

D) Мысалы, мұқабаны қаптауға болады.: бір мысал, жалпы жауапкершіліктің толық қорытындысы емес.

E) Кітап сөреде тұр.: бір орналасу дерегі, күту туралы түйін емес.

Қайта орындауға ишара: Қай сөйлем алдыңғы тақырыпты жинақтайтынын тексер.

Ереже: Сөйлеу мазмұны тыңдаушының біліміне, жасына және қатынас мақсатына сай таңдалады. Тақырыппен таныс емес аудиторияға терминді түсіндіру қажет болуы мүмкін. Қатысы жоқ сыртқы мәлімет сөздің түсініктілігін арттырмайды.

Қолдану: Тыңдаушылардың дайындығын білсең, қай ұғымды түсіндіру керектігін және қандай мысал орынды екенін таңдай аласың. Бұл сұрақ сөзді түсінуіне әсер ететін мәліметті сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Хабарламаның басталатын күнін: уақыт кестесін көрсетеді, терминдерді білу деңгейін емес.

B) Тыңдаушылардың отыратын қатарын: орналасу ұғымды меңгеру деңгейін анықтамайды.

D) Бөлменің нақты нөмірін: мекен, тақырыптық дайындық емес.

E) Баяндама қағазының пішімін: қағаз пішімі тыңдаушылардың ұғымды білуін көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Қай ақпарат түсіндіру деңгейін таңдауға әсер ететінін ойла.

Ереже: Қатынасқа ортақ жағдай белгілі болмаса, «сонда», «ол», «анау» сияқты сілтеулер түсініксіз болуы мүмкін. Мұндайда нақты атауды беру ақпаратты дербес түсінуге көмектеседі. Күшейткіш сөз қосу сілтеудің мағынасын ашпайды.

Қолдану: «Мектеп мұражайына» тіркесі орынның атауын тікелей береді. Хабарды жеке көрген адам да қайда бару керектігін түсінеді, ал басқа жауаптар сонда сөзін түсіндірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Ертең бәріміз міндетті түрде сонда барамыз.: сонда сөзінің орны әлі ашылмаған.

B) Ертең бәріміз тағы да сонда барамыз.: қай жерге баратыны нақтыланбаған.

C) Ертең бәріміз қуана сонда барамыз.: көңіл күй қосылғанымен, орын белгісіз.

E) Ертең бәріміз өте тез сонда барамыз.: жылдамдық айтылған, бірақ жер аталмаған.

Қайта орындауға ишара: Сілтеудің орнына нақты мекенді берген жауапты тап.