Адамзат үшін тілдің маңызы

Ереже: Монологте бір адам ойын тұтас әрі жүйелі жеткізеді. Тыңдаушылардың болуы оны автоматты түрде диалогке айналдырмайды; диалог үшін жауаптасып, кезектесе сөйлеу қажет.

Қолдану: Шартта баяндаманы бір оқушы айтқан, қалғандары тек тыңдаған. Сұрақ-жауап немесе жауаптасу көрсетілмегендіктен, бұл монолог болып есептеледі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Диалог: екі тараптың кезектескен репликасы жоқ.

B) Сұхбат: сұрақ пен жауап арқылы пікір алмасу берілмеген.

C) Жазбаша хабарлама: оқушы ауызша баяндаған.

D) Іштей оқу: сыныпқа дауыстап баяндау іштей оқу емес.

Қайта орындауға ишара: Негізгі сөзді кім және неше адам өрбіткенін тексер.

Ереже: Ресми ісқағаздар стилі өтініш, анықтама, бұйрық тәрізді құжаттарда қолданылады. Онда мақсат нақты, сөздер қалыпты және ресми қатынасқа сай болады. Стильді тек тақырып емес, қатынас мақсаты мен мәтін түрі анықтайды.

Қолдану: «Өтініш» атауы мен «қабылдауыңызды сұраймын» орамы құжаттың ресми сұрау мақсатын көрсетеді. Үйірме туралы болғаны үшін оны ауызекі әңгіме деп тануға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Көркем әдебиет стилі: бейнелі оқиға мен көркем суреттеу жоқ.

C) Ауызекі сөйлеу стилі: мәтін еркін әңгіме емес, мекемеге бағытталған өтініш.

D) Ғылыми стиль: ғылыми ұғымды дәлелдеп түсіндіріп тұрған жоқ.

E) Публицистикалық стиль: қоғамдық мәселені көпшілікке талқылау мақсаты байқалмайды.

Қайта орындауға ишара: Құжат атауы мен қалыпты өтініш орамына назар аудар.

Ереже: Ғылыми стиль ұғымның анықтамасын, белгісін, байланысын дәл әрі бейтарап жеткізеді. Терминдерді түсіндіру және заңдылықты сипаттау осы мақсатқа жатады. Мәтіннің қысқалығы оның ауызекі екенін дәлелдемейді.

Қолдану: Үзінді «дауысты дыбыс» деген терминнің жасалу ерекшелігін түсіндіреді. Бағалау мен эмоциядан гөрі нақты белгі берілгендіктен, ғылыми стильге жақын.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Көркем әдебиет стилі: оқиға не бейнелі суреттеуден гөрі ұғымның белгісі түсіндірілген.

B) Ресми ісқағаздар стилі: өтініш, бұйрық немесе өзге құжат жасалмаған.

C) Ауызекі сөйлеу стилі: еркін тұрмыстық сөз алмасу жоқ.

D) Жарнамалық мәтін: өнімге қызықтырып, сатып алуға шақыру айтылмаған.

Қайта орындауға ишара: Мәтіннің қандай ұғымды түсіндіріп тұрғанын тап.

Ереже: Әңгімелеуде оқиғалар уақыт ретімен дамиды. Сипаттау нысанның белгілерін, пайымдау пікір мен дәлелді өрбітеді. Мәтінді ажыратқанда «не болды?» немесе «қандай?» деген сұрақтардың қайсысы негізгі екенін тексереміз.

Қолдану: «Алдымен», «бір аптадан кейін», «соңында» сөздері әрекеттерді реттейді. Тұқым себу, өскіннің шығуы, көшіріп отырғызу бірізді оқиға құрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Сипаттау: өсімдіктің түсі не пішіні емес, әрекеттердің реті берілген.

C) Пайымдау: тезис пен оны дәлелдейтін себептер жүйесі жоқ.

D) Өтініш: біреуден әрекет жасауды сұрау айтылмаған.

E) Анықтама: ұғымның жалпы белгісі емес, болған оқиға баяндалған.

Қайта орындауға ишара: Уақытты білдіретін сөздерді сызып, әрекеттер ретін қара.

Ереже: Сипаттау нысанның көрінісін, қасиетін, орналасуын жеткізеді. Оның негізгі сұрағы — «қандай?». Қимылды білдіретін бір сөздің болуы мәтіннің бәрін әңгімелеуге айналдырмайды; жалпы мазмұн басшылыққа алынады.

Қолдану: Кең, жарық, биік, ақ, дөңгелек деген белгілер бөлменің бейнесін жасайды. «Тұр» сөзі де оқиғаның дамуын емес, үстелдің орналасуын көрсетіп тұр.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Әңгімелеу: бірінен кейін бірі дамитын оқиғалар тізбегі жоқ.

C) Пайымдау: пікірді дәлелдейтін себеп пен қорытынды келтірілмеген.

D) Өтініш: біреуге бағытталған сұрау жоқ.

E) Диалог: екі адамның жауаптасуы берілмеген.

Қайта орындауға ишара: Заттардың сыртқы белгілерін білдіретін сөздерді жинақта.