Тіл — қарым-қатынас құралы

Ереже: Сөйлеу мақсатын анықтағанда кімге қандай ақпарат берілгенін тексереміз. Уақыт пен орын көрсетілген шақыру тыңдаушының келесі әрекетін ұйымдастырады; ол сипаттау немесе тарихи әңгімелеу міндетін атқармайды.

Қолдану: «Ертең», «сағат үште», «кітапханаға» сөздері қашан және қайда келу керектігін нақтылайды. Жетекші балаларға кездесу туралы хабарлап, жиналуды ұсынады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Балалардың сыртқы келбетін сипаттау: сөйлемде сыртқы белгілер айтылмаған.

B) Кітапхананың тарихын баяндау: ғимараттың өткені туралы дерек жоқ.

C) Кездесудің себебін дәлелдеу: неліктен жиналу керектігі түсіндірілмеген.

E) Өткен кездесуге баға беру: айтылған уақыт болашаққа қатысты.

Қайта орындауға ишара: Қашан және қайда деген сұрақтарға жауап беретін сөздерді белгіле.

Ереже: Хабар адресатқа қажетті мәліметті қамтуы тиіс. Кездесуге шақырғанда күн, сағат және орын көрсетілсе, тыңдаушы қосымша жорамалсыз әрекет ете алады. Нақтылық эмоциялық бағамен алмастырылмайды.

Қолдану: Дұрыс нұсқада жұма күні, сағат төртте және мектеп кітапханасында деген үш дерек бар. Олар бастапқы хабардағы екі негізгі олқылықты — уақыт пен орынды — толықтырады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Кездесу міндетті түрде болады.: уақыт пен орын әлі белгісіз.

B) Кездесу жақсы өтеді деп ойлаймын.: баға берілген, келу үшін керекті мәлімет жоқ.

C) Біз кездесуді көптен күтіп жүрміз.: күту ұзақтығы кездесу уақытын көрсетпейді.

D) Кездесуге келуді ұмытпа.: өтініш айтылғанымен, қайда және қашан келу керектігі анықталмаған.

Қайта орындауға ишара: Хабардан күнді, сағатты және орынды тап.

Ереже: Дыбыстар сөздің дыбыстық құрамын жасайды. Бір дыбыстың екінші дыбыспен ауысуы жаңа мағыналы сөз туғызуы мүмкін, алайда кез келген дыбыс ауысуы міндетті түрде дұрыс сөз жасайды деген қорытынды шықпайды.

Қолдану: Бұл мысалда ортаңғы р дыбысының орнына н келген. Сөздердің ұзындығы бірдей болса да, «ара» мен «ана» әртүрлі ұғымды атайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Әр дыбыс жеке заттың атауы болады.: р мен н өздігінен осы заттарды атамайды.

C) Барлық сөздің мағынасы бірдей болады.: ара мен ана әртүрлі ұғымды білдіреді.

D) Сөз мағынасы тек әріп санына тәуелді.: екі сөз де үш әріптен тұрады, бірақ мағыналары басқа.

E) Бір әріп ауысса, сөз міндетті түрде ұзарады.: бұл жұпта әріп саны өзгермейді.

Қайта орындауға ишара: Екі сөздің айырмашылығы тұрған орынды салыстыр.

Ереже: Қазақ тілінің жуан дауыстыларына а, о, ұ, ы жатады; ә, ө, ү, і, е жіңішке айтылады. Сөзді жіктегенде дауыссыздарға емес, оның ішіндегі дауыстыларға сүйенеміз.

Қолдану: «Қала» сөзінде екі а дауыстысы бар. Екеуі де жуан болғандықтан, бұл сөз берілген талапқа сәйкес келеді. Басқа төрт сөзде жіңішке дауыстылар ғана тұр.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Көше: ө мен е — жіңішке дауыстылар.

C) Күміс: ү мен і — жіңішке дауыстылар.

D) Дәптер: ә мен е — жіңішке дауыстылар.

E) Өрік: ө мен і — жіңішке дауыстылар.

Қайта орындауға ишара: Әр сөздегі дауыстыларды жеке жазып көр.

Ереже: Дауыстылар жуан және жіңішке болып ажыратылады. Ө, е сияқты жіңішке дауыстылардан құралған сөзді жіңішке сөз деп танимыз. Бұл талдауда сөздің мағынасын немесе әріп санын негізге алмаймыз.

Қолдану: «Өзен» сөзіндегі ө мен е екеуі де жіңішке. Қалған нұсқалардағы дауыстылар жуан болғандықтан, олар талапқа келмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Қалам: а дыбыстары жуан.

B) Құдық: ұ мен ы жуан.

D) Отан: о мен а жуан.

E) Жол: о жуан дауысты.

Қайта орындауға ишара: Алдымен ө, ү, ә, і, е дыбыстары кездескен нұсқаны ізде.