Шоқан Уәлиханов қазақтың аса көрнекті ғалымы әрі ағартушысы

Ереже: Шоқан Уәлиханов 1835 жылы туған. Ғалымның туған жылын оқу орнына түскен немесе әскери қызметке кірген жылмен шатастырмау керек. Өмірбаяндағы даталар әртүрлі оқиғаны белгілейді: туу, білім алу, сапар және ғылыми қоғамға қабылдану. Сондықтан жылды оқиғаның атауымен бірге есте сақтау хронологияны дұрыс құруға көмектеседі.

Қолдану: Шарт Шоқанның дүниеге келуін сұрайды, сондықтан 1835 дұрыс. 1847 жылы ол кадет корпусына түскен, ал 1853 жылы оны бітірген. Туған жыл осы екі оқиғадан бұрын орналасады. Басқа ағартушылардың туған жылдары Шоқанның жеке өмірбаянын алмастырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1825 Шоқанның туған жылы емес. 1841 Ыбырай Алтынсариннің туған жылы. 1845 Абайдың туған жылы. 1853 Шоқанның кадет корпусын бітірген жылы. Бұл төрт дата сұралған оқиғаға сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Алдымен тұлғаны, содан кейін оның өміріндегі нақты оқиғаны анықта.

Ереже: Шоқанның азан шақырып қойылған есімі Мұхаммед Қанафия болған. Шоқан деген есім оның көпшілікке танылған атына айналды. Бір адамның ресми, азан шақырып қойылған және күнделікті қолданылған аты әртүрлі болуы мүмкін. Оларды бөлек адамдардың есімі деп қабылдамай, нақты өмірбаяндық байланысын анықтау қажет.

Қолдану: Шарт танымал Шоқан атының орнына бастапқы қойылған есімді сұрайды. Сондықтан Мұхаммед Қанафия дұрыс. Бұл есім оның әкесі немесе басқа ағартушының аты емес. Абай мен Ыбырайға қатысты Ибраһим есімі ұқсас өмірбаяндық жағдайды білдіргенімен, Шоқанға тиесілі емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Ибраһим Шоқанның бастапқы есімі емес. Шыңғыс оның әкесінің аты. Мұхаммед Салық басқа қазақ қайраткерінің есімімен байланысты. Сұлтанмахмұт кейінгі ақынның аты. Төртеуі Мұхаммед Қанафияны алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Танымал ат пен туған кезде қойылған атты бір адамның өмірбаянында сәйкестендір.

Ереже: Шоқанның анасы Зейнеп Шорманова болған. Отбасылық өмірбаянда ананы, әжені және жұбайды ажырату маңызды. Бірнеше әйелдің тұлғаның тәрбиесіне ықпал етуі олардың туыстық орнын бірдей етпейді. Анасының әулеттік байланысы мен есімі нақты адамның отбасындағы рөлін айқындайды, ал басқа ағартушылардың туыстары бөлек өмірбаянға жатады.

Қолдану: Шарт анасының Шорман әулетінен екенін көрсетеді. Сондықтан Зейнеп Шорманова дұрыс. Айғаным да Шоқан өмірінде маңызды орын алған, бірақ ол әжесі. Туыстық қатынасты тек ықпалдың күшіне қарап емес, нақты ана, әже немесе жұбай екенін тексеріп анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Айғаным Шоқанның әжесі. Ұлжан Абайдың анасы. Зере Абайдың әжесі. Айсара Шоқанның жұбайы. Төрт есімнің тарихи орны бар, бірақ олардың ешқайсысы сұралған ананы көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Тұлғаның анасы мен әжесінің есімін екі бөлек туыстық орынға қой.

Ереже: Шоқанның әкесі Шыңғыс Уәлиханов еді. Ол округтік басқаруда қызмет еткен. Әке мен ата бір әулеттің қатар тұрған ұрпақтары болғанымен, олардың есімдері мен қызмет кезеңдері бөлек. Округтің аға сұлтаны деген лауазым хандық билікпен бірдей емес; әкімшілік қызметті туыстық қатынастан бөлек түсіндіру қажет.

Қолдану: Шарт Шоқанның әкесін және Құсмұрын округіндегі қызметін қатар атайды. Сондықтан Шыңғыс Уәлиханов дұрыс. Уәли мен Абылай осы әулеттің алдыңғы ұрпақтары. Құнанбай да аға сұлтандық қызметімен белгілі, бірақ ол Абайдың әкесі, сондықтан ұқсас лауазым жеткіліксіз.

Қате нұсқаларды ажырату: Уәли Шоқанның атасы. Абылай арғы атасы. Құнанбай Абайдың әкесі. Шорман ана жағындағы әулетпен байланысты. Төртеуі Шоқанның әкесі Шыңғысты көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Ортақ лауазымға емес, әке мен бала арасындағы нақты байланысқа сүйен.

Ереже: Әулеттік тізбекте әке баладан бір ұрпақ, ата екі ұрпақ бұрын тұрады. Берілген тізбекте Шоқанның әкесі Шыңғыс, ал Шыңғыстың әкесі Уәли. Демек, Уәли Шоқанның атасы болады. Ұрпақтарды ретімен санау атақты есімнің ықпалына қарап жауап таңдаудан сенімдірек, өйткені сұрақ нақты туыстық қашықтықты сұрайды.

Қолдану: Шоқаннан кері қарай бір қадам жасасақ Шыңғысқа, екінші қадамда Уәлиге келеміз. Сондықтан Уәли хан дұрыс. Абылай Уәлидің әкесі ретінде тағы бір ұрпақ жоғары орналасқан. Шарттың өзіндегі тізбек жауапты табуға жеткілікті, сыртқы отбасылық сызба қажет емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Абылай екі емес, үш ұрпақ бұрын. Шыңғыс бір ұрпақ бұрын. Бөкей берілген тізбекте жоқ. Кенесары да Шоқанның атасы ретінде берілмеген. Төрт нұсқа сұралған орынға сәйкес емес.

Қайта орындауға ишара: Шоқаннан бастап әкесіне, одан әкесінің әкесіне екі қадам жаса.