Абай Құнанбайұлы ұлы ақын ойшыл

Ереже: Абай Құнанбайұлы 1845 жылы туған. Оның өмірбаяндық хронологиясын Шоқан, Ыбырай және Шәкәрімнің туған жылдарынан ажырату қажет. Бір дәуірдегі ағартушылардың қоғамдық идеялары жақын болуы олардың жасын немесе туған уақытын бірдей етпейді. Тұлға мен нақты оқиғаны бірге сәйкестендіру тарихтағы жылдарды мағыналы ретке келтіреді.

Қолдану: Шарт Абайдың дүниеге келген жылын сұрайды. Сондықтан 1845 дұрыс. 1904 жылы ол қайтыс болды, ал шығармаларының жинағы кейін жарияланды. Туу, өмірінің аяқталуы және әдеби мұраның басылуы бөлек оқиғалар. Басқа ағартушының туған датасы осы жеке өмірбаяндық сұраққа жауап болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 1835 Шоқанның туған жылы. 1841 Ыбырайдың туған жылы. 1858 Шәкәрімнің туған жылы. 1869 Әбдірахманның туған жылы. Төртеуі Абайдың туған жылын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Ақынның өзін оның замандастары мен шәкірттерінің даталарынан ажырат.

Ереже: Абайдың азан шақырып қойылған есімі Ибраһим болған. Абай аты оның елге танылған есіміне айналды. Өмірбаянда ресми және күнделікті қолданылған аттар бір адамға қатысты болуы мүмкін. Оларды екі бөлек тұлға деп қарау немесе басқа ағартушының есімін көшіру дұрыс емес. Нақты адамның екі атының байланысын анықтау қажет.

Қолдану: Шарт Абайдың бастапқы қойылған атын сұрайды. Сондықтан Ибраһим дұрыс. Мұхаммед Қанафия Шоқанның есімімен байланысты басқа өмірбаяндық жұп. Екі тұлғада да танымал ат пен бастапқы есім болғаны олардың атауларын алмастыруға негіз болмайды. Жауап берілген ақынның өз есіміне сәйкес келуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: Мұхаммед Қанафия Шоқанға қатысты. Шыңғыс Шоқанның әкесі. Құдайберді басқа туыстық тұлға. Әбдірахман Абайдың ұлы. Төртеуі Абайға қойылған Ибраһим есімі емес.

Қайта орындауға ишара: Абай атымен бірге жүретін бастапқы есімді басқа ағартушының есімінен бөл.

Ереже: Абайдың әкесі Құнанбай Өскенбайұлы болған. Оның Қарқаралы округіндегі қызметі нақты өмірбаяндық белгі береді. Туыстық орын мен әкімшілік лауазымды қатар анықтау бірнеше ықпалды тұлғаны ажыратуға көмектеседі. Аға сұлтан болған адамдардың бәрі Абайдың әкесі емес; ортақ қызмет нақты әке-бала байланысын алмастырмайды.

Қолдану: Шарт ақынның әкесін және Қарқаралыдағы қызметін атайды. Сондықтан Құнанбай дұрыс. Өскенбай Құнанбайдың әкесі, яғни Абайдың атасы. Балқожа Ыбырайдың тәрбиесімен байланысты. Тұлғаны атақты би немесе басшы болғанына ғана қарап емес, оның Абайға нақты қандай туыс болғанын тексеріп таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Шыңғыс Шоқанның әкесі. Өскенбай Абайдың атасы. Балқожа Ыбырайдың атасы. Шорман басқа әулет өкілі. Төртеуі Абайдың әкесі Құнанбайды көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Әке, ата және басқа ағартушының туысы деген орындарды бөлек сәйкестендір.

Ереже: Әулеттік тізбекте ата адамның әкесінен бір ұрпақ жоғары тұрады. Абайдың әкесі Құнанбай, ал Құнанбайдың әкесі Өскенбай. Демек, Өскенбай Абайдың атасы болады. Тізбектегі ретті сақтап санау баба деген жалпы атаудың ықтимал кең мағынасын нақтылайды; сұрақта туыстық қашықтық айқын берілген.

Қолдану: Абайдан кері қарай бір қадам Құнанбайға, екінші қадам Өскенбайға жеткізеді. Сондықтан Өскенбай дұрыс. Ырғызбай тағы бір ұрпақ жоғары орналасқан. Ақылбай Абайдан кейінгі ұрпаққа жатады. Берілген тізбек жауапты өздігінен табуға жеткілікті; басқа сурет немесе әулеттік кесте қажет емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Ырғызбай үш ұрпақ бұрын. Құнанбай тікелей әкесі. Шәкәрім берілген тізбектегі атасы емес. Ақылбай ұлы. Төртеуі әкесінің әкесі деген нақты туыстық орынға сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Абайдан бастап екі ұрпақ кері қарай сана.

Ереже: Үш ұрпақ бұрын тұрған адамды табу үшін тізбектегі үш байланысты кері санаймыз. Абайдан Құнанбайға, Өскенбайға және Ырғызбайға жетеміз. Туыстық жақындық пен тарихи бедел бөлек ұғымдар: атақты тұлғаны автоматты түрде сұралған орынға қоюға болмайды. Берілген әулеттік рет нақты туыстық қатынасты дәл анықтайды.

Қолдану: Шарт үш ұрпақтық қашықтықты көрсетеді. Сондықтан Ырғызбай дұрыс. Өскенбай екі, Құнанбай бір қадам жоғары орналасқан. Би әрі батыр деген белгі тарихи сипаттаманы толықтырады, бірақ негізгі шешім тізбектегі орыннан шығады. Әрбір жебені бір ұрпақ деп есептеу әке мен арғы атаны шатастырмауға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Өскенбай екі ұрпақ бұрын. Құнанбай бір ұрпақ бұрын. Шыңғыс бұл тізбекте жоқ. Құдайберді берілген арғы ата орнына қойылмаған. Төртеуі үш қадамдағы Ырғызбайды бермейді.

Қайта орындауға ишара: Әр жебені бір ұрпақ деп алып, Абайдан үш қадам кері жаса.