Қазақ халқының ауызша тарихи дәстүрі

Ереже: Ауызша мәліметті жазып алу тарихи жадтың белгілі нұсқасын сақтайды. Шежіре, аңыз және дәстүр туралы жазбалар кейін зерттеу мен салыстыруға қолжетімді болады. Жазылуы олардың бәрін автоматты түрде дәл тарихи факт етпейді. Автордың жинау тәсілі, айтушысы және жазған уақыты маңызды. Жазбаға көшіру сақтауды жақсартады, ал сенімділікті бағалау қосымша тексеруді қажет етеді.

Қолдану: Шарт үш зерттеушінің ортақ жинау әрекетін көрсетеді. Сондықтан Ауызша тарихи мұраны жазбаша сақтады дұрыс. Олардың нақты еңбектері әртүрлі болғанымен, ауызша мәліметтің жоғалмай сақталуына үлес қосты. Бұл әкімшілік есеппен алмастыру немесе барлық аңызды дәлелденген оқиғаға айналдыру емес. Сақтау мен фактіні тексеру екі бөлек міндет екенін ажыратамыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Бөліп тастау байланысын жоққа шығарады. Әкімшілік есеппен алмастыру мұраны жоғалтады. Тексерусіз факт деу сенімділікті бағаламайды. Табиғат кестесі тарихи жадтың нысаны емес.

Қайта орындауға ишара: Жазып сақтау мен тарихи мәліметтің дұрыстығын дәлелдеу екі бөлек қадам екенін ескер.

Ереже: Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858–1931 жылдары өмір сүрген. Өмірдің басталуы мен аяқталуын көрсететін аралықты кітаптың жазылған немесе басылған жылымен теңестіруге болмайды. Бір әдеби ортадағы тұлғалардың тарихи кезеңдері ішінара қабысуы мүмкін, бірақ жеке өмірбаяндық аралықтары бөлек. Ағартушы, ақын және шәкірттердің уақытын нақты тұлғамен сәйкестендіру қажет.

Қолдану: Шарт Шәкәрімнің өмір сүрген толық жылдық аралығын сұрайды. Сондықтан 1858–1931 дұрыс. Шоқан, Ыбырай және Абайдың даталары өзге адамдарға жатады. Шәкәрімнің Абай мектебімен байланысы олардың бірдей жаста болғанын білдірмейді. Екі шеткі жылды да бір адамның тууы мен қайтыс болуына қатысты тексереміз.

Қате нұсқаларды ажырату: 1835–1865 Шоқанға қатысты. 1841–1889 Ыбырайға қатысты. 1845–1904 Абайға қатысты. 1875–1934 Тұрағұлға қатысты. Төртеуі Шәкәрімнің өмірлік аралығын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Қатар тұрған екі датаның да сұралған бір тұлғаға тиесілі болуын тексер.

Ереже: Бұл шежірелік еңбек Шәкәрім Құдайбердіұлына тиесілі. Шежіре халықтың шығу тегі мен әулеттік байланыстары туралы мәліметті жүйелеуге ұмтылады. Бірнеше зерттеуші ұқсас тақырыпта жазғандықтан, кітаптың нақты атауын авторымен сәйкестендіру маңызды. Ортақ тарихи қызығушылық авторлықты алмастырмайды; әр еңбектің өз құрылымы, дерек негізі және жазылу жағдайы бар.

Қолдану: Шарт нақты тарихи кітап атауын береді. Сондықтан Шәкәрім Құдайбердіұлы дұрыс. Мәшһүр Жүсіп те шежіре жинаған, ал Құрбанғали Тауарих хамса еңбегін жазған. Тақырыптың ұқсастығы бір кітапқа бірнеше бірдей автор беруге негіз болмайды. Атауды нақты тұлғаның шығармаларымен сәйкестендіріп жауап таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Мәшһүр Жүсіп басқа шежірелік мұра жинаған. Құрбанғали Тауарих хамса авторы. Шоқан басқа тарихи зерттеулер жазған. Ыбырай оқу құралдарымен белгілі. Төртеуі сұралған Шәкәрім кітабының авторы емес.

Қайта орындауға ишара: Кітап атауын жалпы тарихи тақырыппен емес, нақты автордың мұрасымен байланыстыр.

Ереже: Кітапханадан тарихи еңбектер оқу жазба деректермен жұмыс істеуге жатады. Шәкәрім ауызша шежірені жазба мәліметпен салыстыруға мүмкіндік алған. Дерек жинау тәсілдері бірін-бірі толықтыра алады, бірақ олардың нысаны бөлек. Кітаптағы ақпаратты қабылдағанда авторы, жасалған уақыты және пайдаланған мәліметтері қарастырылады; басылғаны ғана толық сенімділікке кепіл емес.

Қолдану: Шарт кітапханадан тарихи еңбектер оқуды нақты береді. Сондықтан Жазба тарихи еңбектермен жұмыс істеу дұрыс. Сапардың діни мақсаты кітап оқуға кедергі болмаған. Ауызша сұхбаттан айырмасы ақпараттың жазылған мәтін арқылы алынуында. Оқылған нысанның кітап екені дерек түрін анықтайды; барлық кітап мәліметі тексерусіз қабылданбайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Ауызша тыңдау басқа дерек жолы. Қазба заттық қабатты ашады. Материалдық талдау бұйымды зерттейді. Әскери статистика сандық есепке қатысты. Төртеуі кітапханадағы тарихи еңбектерді оқу арқылы жазба мәлімет жинау тәсілін бермейді. Мұнда зерттеу нысаны кітап мәтіні екені шешуші.

Қайта орындауға ишара: Оқылған нысан кітап екенін ескеріп, деректің жазба түрін анықта.

Ереже: Шәкәрімнің аталған шежіресінің 1911 жылғы басылымы Орынборда шыққан. Автордың тұрған жері мен баспа қаласы бірдей болуы міндетті емес. Қазақ кітаптары бірнеше баспа орталығында жарияланғандықтан, олардың бәрін Қазанмен немесе Семеймен байланыстыру дұрыс емес. Нақты басылымды атауы, жылы және шыққан қаласы бойынша бір мезгілде сәйкестендіру керек.

Қолдану: Шарт шежіренің 1911 жылғы басылымын нақтылайды. Сондықтан Орынбор дұрыс. Мәшһүр Жүсіптің 1907 жылғы кітаптары Қазанда, Абайдың 1909 жылғы жинағы Петербургте басылған. Басқа автордың баспа қаласын ұқсас тарихи тақырыпқа қарап осы еңбекке көшіруге болмайды. Кітаптың жеке шығу деректерін бірге тексереміз.

Қате нұсқаларды ажырату: Қазан басқа кітаптар шыққан орталық. Уфа басқа білім және баспа кеңістігі. Семей авторлық ортаға жақын қала. Петербург Абай жинағымен байланысты. Төртеуі аталған Орынбор басылымын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Автордың туған не тұрған қаласын емес, нақты басылымның шығу деректерін тексер.