Ыбырай Алтынсарин ағартушы жаңашыл педагог қоғам қайраткері

Ереже: Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы туған. Оның туған жылын Шоқан мен Абайдың өмірбаянындағы даталармен шатастырмау керек. Үш ағартушы XIX ғасырда өмір сүргенімен, әрқайсысының туған, оқыған және қызмет еткен уақыты бөлек. Жылдық хронология нақты тұлға мен оқиғаға қатысты құрылады; бір дәуірге жату бір датада туғанын білдірмейді.

Қолдану: Шарт Ыбырайдың дүниеге келген жылын сұрайды. Сондықтан 1841 дұрыс. 1857 оның Орынбор мектебін бітіруімен, 1864 Торғайдағы мектептің ашылуымен байланысты. Алдымен тұлғаны анықтап, туған жылды кейінгі білім беру қызметінен бөліп аламыз. Бұл тәсіл ағартушылардың ұқсас өмірбаяндық оқиғаларын араластырмауға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: 1835 Шоқанның туған жылы. 1845 Абайдың туған жылы. 1857 Ыбырайдың оқуын бітіруі. 1864 Торғай мектебінің ашылуы. Төртеуі Ыбырайдың туған жылын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Туған жылды оқуын бітіру және мектеп ашу даталарынан бөліп ал.

Ереже: Ыбырайдың туған өңірі қазіргі Қостанай облысының аумағымен байланысты. Қазіргі әкімшілік шекаралар XIX ғасырдағы губерниялар мен облыстарға дәлме-дәл тең емес. Сондықтан сұрақта қазіргі аумақ екені нақты көрсетілген. Тарихи жерді бүгінгі картаға орналастыру сол кезде дәл осы атаулы облыс болған деген қорытындыға әкелмеуі тиіс.

Қолдану: Шарт қазіргі облысты сұрайды, сондықтан Қостанай дұрыс. Ыбырай Орынборда оқып, Торғайда мектеп ашқандықтан, өмірбаяндағы оқу және қызмет орындарын туған өңірімен араластыруға болады. Бірақ сұралған орын дүниеге келген жерге қатысты. Қазіргі облыс атауы осы аумақты бүгінгі картада табуға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Абай басқа шығыс өңір. Ақмола бөлек солтүстік аймақ. Жетісу оңтүстік-шығыста. Маңғыстау батыста орналасқан. Төрт облыс Ыбырайдың туған өңірінің қазіргі Қостанай аумағына сәйкестігін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Оқыған қаланы емес, туған өңірдің бүгінгі әкімшілік аумағын анықта.

Ереже: Ыбырай атасы Балқожа Жаңбыршиннің тәрбиесінде өскен. Би және старшын деген қызметтер оның отбасылық туыстық орнына қосымша сипаттама береді. Бірнеше ағартушының тәрбиесінде ықпалды туыстар болғанымен, олардың есімдері мен отбасы бөлек. Тұлғаның нақты туыстық байланысын анықтау ұқсас қоғамдық қызметке сүйеніп басқа адамды таңдаудан сақтайды.

Қолдану: Шарт әкесінен ерте айырылған Ыбырайдың атасын сұрайды. Сондықтан Балқожа Жаңбыршин дұрыс. Шыңғыс пен Құнанбай басқа ағартушылардың әкелері. Олардың әкімшілік қызметі болғаны Ыбыраймен осындай туыстық қатынасын білдірмейді. Тәрбиелеушіні оның есімі, тұлғамен байланысы және отбасылық орны арқылы сәйкестендіреміз.

Қате нұсқаларды ажырату: Шыңғыс Шоқанның әкесі. Құнанбай Абайдың әкесі. Шорман басқа әулет өкілі. Айшуақ Кіші жүз ханы. Төртеуі Ыбырайды тәрбиелеген Балқожа атасын көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Тәрбиелеушінің би болғанына ғана емес, Ыбырайдың атасы екеніне сүйен.

Ереже: Василий Григорьев Ыбырайдың білімін кеңейтуіне кітапханасы арқылы көмектескен. Кітапханаға қолжетімділік өздігінен оқу мен ізденуге мүмкіндік береді. Ғылыми қолдау, хат алмасу және педагогикалық еңбектерден үлгі алу әртүрлі байланыстар. Ыбырай бірнеше білімді адаммен араласқандықтан, олардың әрқайсысына барлық рөлді бірдей жүктемеу керек.

Қолдану: Шарт Орынбордағы жеке кітапхананы пайдалану жағдайын нақтылайды. Сондықтан В. В. Григорьев дұрыс. Ильминскиймен Ыбырай хат алмасқан, Ушинскийдің педагогикалық еңбектерінен үлгі алған. Бұл қатынастар кітапханасын берген ғалымның рөлімен бірдей емес. Көмектің нақты түрін анықтау дұрыс тұлғаны таңдауға мүмкіндік береді.

Қате нұсқаларды ажырату: Ильминский хат алмасқан серіктес. Ушинский педагогикалық автор. Потанин Шоқанның замандасы. Семенов географ. Төртеуі сұралған Григорьев кітапханасының иесін көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Ғылыми таныстықтың нақты түрі кітапханаға қолжетімділік екенін ескер.

Ереже: Ағартушының өмірлік ұстанымы білімді халықтың пайдасына жаратуға бағытталды. Мұндай ұстаным нақты істер арқылы көрінеді: мектеп ұйымдастыру, кітап әзірлеу және ұстазға қолдау беру. Ішкі мақсат пен сыртқы нәтиже бөлек болса да, бірізді әрекеттер мақсатты түсіндіруге көмектеседі. Білім тек жеке мәртебеге емес, қоғамның қажеттілігіне қызмет ете алады.

Қолдану: Шартта үш қоғамдық ағартушылық әрекет берілген. Сондықтан Білімін халқының пайдасына жарату дұрыс. Әкімшілік қызметі болғаны оның негізгі мақсаты тек шен алу болғанын білдірмейді. Мектеп пен оқулық көпшілікке білім жеткізудің құралдары, сондықтан әрекеттердің ортақ қоғамдық бағытын анықтап жауап таңдаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Жеке беделге сақтау қоғамдық іске қайшы. Тек шенмен бағалау білім мақсатын тарылтады. Ауқаттыларды ғана көздеу берілмеген. Өмірден ажырату мектеп ашу әрекетіне сәйкес емес.

Қайта орындауға ишара: Бірнеше әрекетті біріктіретін ортақ қоғамдық мақсатты анықта.