XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ қоғамы

Ереже: Ресей империясының алғашқы жалпы халық санағы 1897 жылы өткізілді. Бұған дейін жергілікті есептер мен салықтық тіркеулер болған, сондықтан жалпы санақты кез келген халық есебімен теңестіруге болмайды. Жалпы санақ кең аумақта бір бағдарлама бойынша жүргізілетін есепке жатады. Сұрақ нақты империялық санақтың алғаш өткізілуін анықтайды.

Қолдану: Шарт бүкіл империяны қамтуға арналған алғашқы жалпы санақты сұрайды. Сондықтан 1897 дұрыс. Қазақстанға қатысты кейінгі есептеулерде тарихи әкімшілік шекара мен қазіргі аумақтың айырмасы ескерілуі тиіс. Санақтың жалпы өткізілген жылы мен қазіргі аумақ бойынша қайта есептелген қорытындының сипаты бөлек мәселе.

Қате нұсқаларды ажырату: 1822 басқару жарғысының жылы. 1861 шаруалар реформасы. 1868 әкімшілік өзгеріс. 1905 қоғамдық-саяси оқиғалар кезеңі. Төрт дата 1897 жылғы алғашқы жалпы империялық санақты көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Жергілікті халық есебін бүкіл империялық жалпы санақтан ажырат.

Ереже: Тарихи халық санын түсіндіргенде аумақтың шегін анықтау қажет. Қазіргі Қазақстан аумағына сәйкестендірілген қорытынды сол аумақты сипаттайды; ол империяның барлық халқын білдірмейді. Қазіргі мемлекеттік шекара 1897 жылғы әкімшілік бөлініспен толық бірдей емес. Қайта сәйкестендіру мен бастапқы санақ кестесін ажырату статистиканы дұрыс оқуға көмектеседі.

Қолдану: Шарт 4,3 миллионды қазіргі Қазақстан аумағына сәйкестендірілген қорытынды деп береді. Сондықтан Қазіргі Қазақстан аумағына дұрыс. Сұрақ санды жаттаудан гөрі оның қолданылған аумағын анықтайды. Ресей империясының санақ жылы белгілі болуы әрбір келтірілген сан бүкіл империяға қатысты дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Бүкіл империя шегі әлдеқайда кең. Ақмола уезі бір әкімшілік бөлік. Қарқаралы бір қала. Қытай қоныстары басқа мемлекеттік кеңістік. Төрт аумақ шартта көрсетілген қазіргі Қазақстан шегін бермейді.

Қайта орындауға ишара: Санның алдында қандай аумақ көрсетілгенін алдымен анықта.

Ереже: Пайыз жүзден алынған үлесті білдіреді. Астам сөзі берілген шектен жоғары екенін көрсетеді. Ол дәл сол шекке тең немесе барлық тұрғын дегенді білдірмейді. Тарихи статистиканы оқығанда дөңгелектелген сан, шекті сипаттама және нақты мәнді бөлек түсіну қажет. Бір үлестен толық халық саны өздігінен шықпайды.

Қолдану: 80 пайыздан астам дегеніміз 80 пайыздан жоғары үлес. Сондықтан Әр жүз адамның сексенінен көбі дұрыс. Бұл сипаттама нақты толық санақ кестесін алмастырмайды, бірақ берілген тұжырымды дұрыс түсіндіреді. Нәтиже өзге тұрғындардың болуын жоққа шығармайды және үлесті дәл сексенге бекітпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Дәл 80 шектен жоғары емес. 80-нен аз астамға қайшы. Басқа тұрғын болмаған деу 100 пайызды талап етеді. Жиырмасы деу 20 пайызға сәйкес. Төрт түсіндіру берілген 80 пайыздан жоғары үлесті көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Астам сөзінің тең емес, жоғары деген мағынасын қолдан.

Ереже: Жайылымның қысқаруы мен жұт мал шаруашылығының тұрақтылығын әлсіретті. Бірқатар көшпелі және жартылай көшпелі шаруашылықтар біртіндеп күйзеліске ұшырады. Бұл барлық аймақ пен отбасы бірдей дәрежеде кедейленді дегенді білдірмейді. Өзгерістің жалпы бағытын нақты факторлармен байланыстырамыз және өңірлік айырмашылықтардың болуы мүмкін екенін ескереміз.

Қолдану: Шарт жайылым қысқаруы мен жұттың ықпалын сұрайды. Сондықтан Біртіндеп құлдырай бастады дұрыс. Малға азық пен кеңістік қажеттілігі азайған жоқ; олардың жетіспеуі шаруашылықты қиындатты. Жауап мал шаруашылығы түгел жойылды деген шексіз қорытынды емес, берілген кезеңдегі күйзеліс бағытын сипаттайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тапшылық өсімге кепіл емес. Жұт азық дайындау қажеттілігін азайтпайды. Әсерсіз деу жайылымның рөлін елемейді. Мал жоғалту байытуға әкеледі деу себепке кері. Берілген факторлар шаруашылықтың әлсіреу қаупін күшейтеді, бірақ әр өңірдегі нәтиже бірдей болуға міндетті емес.

Қайта орындауға ишара: Жайылым мен қысқы азық азайғанда малды сақтау мүмкіндігі қалай өзгеретінін ойла.

Ереже: Шөп шабу қысқы мал азығы қорын дайындауға мүмкіндік берді. Қосымша қор жұт кезінде табиғи жайылымға тәуелділікті азайта алады. Бірақ шөптің болуы барлық жұттың зардабын толық жояды деген кепіл емес. Табиғи қиындыққа бейімделу шарасының қызметін оның нақты дайындалған өнімі арқылы анықтау қажет.

Қолдану: Шарт қысқы азық қорын сұрайды. Сондықтан Шөп шабуды дұрыс. Шабылған шөп жемшөп ретінде пайдаланылады және қысқы қорды толықтырады. Тұз, көмір немесе мыс өндірісі табыс әкелуі мүмкін, бірақ олар сұралған мал азығы қорын тікелей дайындамайды. Жауап шаруашылықтың нақты бейімделу әрекетін көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Тұз өндіру жемшөп дайындау емес. Көмір бұрғылау отын саласы. Мыс балқыту металл өңдеу. Телеграф салу байланыс қызметі. Төрт жұмыс қысқы шөп қорын дайындаудың орнына жүрмейді.

Қайта орындауға ишара: Малға тікелей берілетін қысқы азықтың қай әрекеттен алынатынын анықта.