Қимақ қағанаты

Ереже: Тайпалардың көші-қонын бастапқы мекен мен кейінгі қоныс арқылы анықтайды. Бір халықтың кейін кеңейген ықпал аймағын оның алғашқы қозғалысының бағытымен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Қимақтар Батыс Моңғолиядан Алтай мен Ертіс бойына қарай жылжыды. Бұл өңір кейін олардың саяси бірлестігінің негізгі кеңістіктерінің біріне айналды; сұрақ ертедегі қоныс аударудың бағытын көрсетуді талап етеді, кейінгі барлық иелікті тізуді емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Сырдария–Арал, Еділ–Жайық, Шу–Талас және Маңғыстау–Үстірт басқа тайпалық қозғалыстармен байланысты. Түркі дүниесіне ортақ аймақтар болғанымен, олар осы нақты қимақ көші-қонының алғашқы бағытын алмастырмайды; бастапқы мекенді ескеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Батыс Моңғолиядан Қазақстанның солтүстік-шығысына қарай қозғалысты ойша елестетіңіз.

Ереже: Көшпелі мал шаруашылығы малды жыл бойы қорекпен қамтамасыз ететін жайылым кеңістігіне тәуелді болды. Қоныс ауыстырудың шаруашылық себептері саяси қысыммен қатар әсер етуі мүмкін.

Қолдану: Қимақтарға жаңа жайылымдар қажет болды, сондықтан батысқа жылжу шаруашылық мүмкіндікті кеңейтуге көмектесті. Сұрақ осы экономикалық қажеттілікті сұрайды; бұл көші-қонда саяси бәсеке немесе сыртқы қысым мүлде болған жоқ дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Порт, тұт ағашы, ақша сарайы және суармалы күріш басқа кәсіптердің қажеттіліктеріне қатысты. Қимақтардың берілген көшпелі мал шаруашылығында жаңа қонысты бағалауда мал азығы мен су маңызды болғанын ескеру қажет; қажеттілікті негізгі күнкөріс саласымен сәйкестендіріңіз.

Қайта орындауға ишара: Негізгі кәсіпті жалғастыру үшін қандай табиғи ресурс керек екенін анықтаңыз.

Ереже: Ірі саяси бірлестік ыдыраған кезде оның тайпалары көрші одақтарға қосылып, жаңа күштердің қалыптасуына ықпал ете алады. Мұндай өзгерісті нақты мерзіммен байланыстырып қарастыру қажет.

Қолдану: 840 жылы Ұйғыр қағанаты құлағаннан кейін оның құрамындағы кейбір тайпалар қимақтарға қосылды. Бұл қимақ бірлестігінің адамдық және саяси негізін нығайтты; сұрақ барлық ұйғыр халқы бір бағытқа көшті дегенді емес, тайпалардың бір бөлігінің қозғалысын сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Түргеш пен Батыс Түрік қағанаттарының құлауы ертерек, Хазар және Қарахан мемлекеттеріне қатысты өзгерістер басқа мерзімдерде болды. Олар сұрақтағы 840 жылғы тайпалық қосылуды түсіндіретін нақты саяси оқиғаға сәйкес келмейді.

Қайта орындауға ишара: Жыл мен ыдыраған мемлекет арасындағы сәйкестікті тексеріңіз.

Ереже: Түркі мемлекеттеріндегі билеуші атағы саяси мәртебені білдірді. Бірлестік күшейгенде жоғарғы билікті көрсететін атақ қабылдануы оның дербестікке ұмтылуымен байланысты болды.

Қолдану: Қимақ мемлекетінің жоғарғы билеушісі қаған аталды. Бұл атақ оны тайпа басшылары мен бағынышты қызметкерлерден жоғары қойған; сұрақ нақты мемлекеттің басшысын анықтайды, әскери жасақ жетекшісін немесе сот қызметкерін сұрамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тудун, атабек, сюбашы және қазы әртүрлі әкімшілік, тәрбиелік, әскери және сот қызметтерімен байланысты. Олардың барлығы тарихи лауазым болғанымен, осы мемлекеттегі жоғарғы билеуші мәртебесіне тең емес; қызмет пен иерархияны қатар қарастыру қажет.

Қайта орындауға ишара: Қай атақ тұтас мемлекеттің жоғарғы басшысын білдіретінін анықтаңыз.

Ереже: Тайпа үлкен одақтың құрамында болып, кейін өз саяси дербестігін күшейте алады. Одақ ішіндегі рөл мен кейінгі мемлекеттік үстемдік тарихи сабақтастықты көрсетеді.

Қолдану: Қыпшақтар Қимақ бірлестігінің маңызды бөлігін құрап, кейін дербес саяси күш ретінде алға шықты. Сұрақ осы екі кезеңге де сәйкес келетін тайпаны сұрайды; қимақтардың барлығы бір сәтте жоғалды немесе түгел бір атауға ауысты дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Оғыз, түргеш, найман және керейіт бірлестіктерінің өз саяси аймақтары мен кезеңдері болды. Оларды Қимақ құрамындағы рөл және кейінгі аумақтық үстемдік белгілеріне қатар сәйкестендірмей таңдау дұрыс емес; екі тарихи байланысты бірге тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Одақ құрамындағы рөлді оның құлауынан кейінгі саяси өзгеріспен байланыстырыңыз.