Қарлұқ қағанаты

Ереже: Мемлекеттің тарихи мерзімі оның саяси үстемдігі орныққан уақыт пен басқа билеуші күшке ауысқан кезеңді белгілейді. Көрші қағанаттардың хронологиясын бір-бірімен алмастыруға болмайды.

Қолдану: Қарлұқ мемлекеті мектептік хронологияда 756–940 жылдар аралығына жатқызылады. Алғашқы мерзім Жетісуда қарлұқтардың үстемдікке келуімен, соңғысы Қарахан әулетінің күшеюіне байланысты саяси өзгеріспен ұштасады; сұрақ осы аралықты сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: 552–603 жылдар Түрік, 603–704 жылдар Батыс Түрік, 704–756 жылдар Түргеш, 942–1212 жылдар Қарахан мемлекеттерімен байланысты. Әр аралық белгілі бір саяси құрылымға қатысты, сондықтан мерзімді мемлекет атауымен бірге есте сақтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Қарлұқтардың алдында және одан кейін Жетісудағы билік кімге тиесілі болғанын салыстырыңыз.

Ереже: Тайпаның бастапқы қонысы мен кейінгі саяси үстемдік аймағы бірдей болмауы мүмкін. Көші-қон тарихын түсіну үшін осы кезеңдерді бөлек қарастыру қажет.

Қолдану: Қарлұқтардың ертедегі мекені Алтай мен Балқаш аралығымен байланыстырылады. Кейін олар батысқа жылжып, Жетісуда билік орнатты; сұрақ мемлекеттің кейінгі ордасын емес, тайпалардың ертеректегі қоныс кеңістігін анықтауды талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Жайық–Еділ, Арал маңы, Есіл–Тобыл және Маңғыстау–Үстірт басқа тарихи қоныс аймақтарын білдіреді. Бұл өңірлердің түркі тарихына қатысы болғанымен, оларды қарлұқтардың бастапқы Алтай–Балқаш кеңістігімен теңестіруге болмайды; көші-қон бағытын ескеру керек.

Қайта орындауға ишара: Алғашқы мекенді кейінгі батысқа көшу нәтижесінен ажыратыңыз.

Ереже: Көші-қонның себептері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ нақты оқиғаның тікелей саяси түрткісін сол уақыттағы қатынастардан іздеу керек. Кейінгі оқиға бұрынғы әрекеттің себебі бола алмайды.

Қолдану: 746 жылы қарлұқтар ұйғырлармен күресте жеңіліп, батысқа қарай Жетісуға жылжыды. Бұл қадам саяси қысымнан шығу және жаңа қоныс кеңістігін іздеумен байланысты болды; сұрақ дәл осы кезеңдегі түрткіні анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Испиджабтың Саманилерге өтуі, Ұйғыр қағанатының 840 жылы құлауы, қарақытайлар мен Қараханның діни саясаты кейінгі кезеңдерге жатады. Уақыты кейін болған құбылысты 746 жылғы көші-қонның тікелей себебі деп көрсету хронологияны бұзады.

Қайта орындауға ишара: Себептің оқиғадан бұрын немесе сонымен бір мезгілде болғанын тексеріңіз.

Ереже: Тайпалар арасындағы саяси бәсеке қоныс аумағының өзгеруіне ықпал етеді. Қоныс аудару бағытын анықтағанда кейінгі мемлекеттердің негізгі орналасуын географиялық белгілермен байланыстыру қажет.

Қолдану: Қарлұқтардың Жетісуда орнығуы оғыздардың Сырдарияның төменгі ағысына қарай жылжуына әсер етті. Бұл өңір кейін Оғыз мемлекетінің маңызды аймағына айналды; сұрақ Жетісудан шыққан қозғалыстың бағытын анықтауды сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Ертіс, Орхон, Есіл және Іленің жоғарғы ағыстары басқа географиялық бағыттарды көрсетеді. Олардың түркі тайпалары тарихында аталуы оғыздардың осы көші-қондағы негізгі бағытын өзгертпейді; бастапқы және кейінгі қонысты бірге салыстыру керек.

Қайта орындауға ишара: Оғыз мемлекетінің кейінгі саяси орталығы орналасқан өзеннің төменгі ағысын еске түсіріңіз.

Ереже: Бір өңірдегі билік ауысуын анықтағанда жаңа үстем күштің тікелей алдында кім билегенін білу қажет. Тарихи тізбектегі барлық мемлекет бір-бірін бір мезгілде алмастырған жоқ.

Қолдану: 756 жылы қарлұқтар Жетісуда әлсіреген Түргеш қағанатының орнына саяси үстемдік орнатты. Ішкі тартыс пен сыртқы соғыстар түргештердің қарсыласу мүмкіндігін азайтқан еді; осы жағдай жаңа күштің орнығуына ықпал етті.

Қате нұсқаларды ажырату: Батыс Түрік қағанаты бұдан ертерек ыдырады, Ұйғыр қағанаты басқа аймақта 840 жылға дейін өмір сүрді. Қимақ пен Қарахан мемлекеттерін осы нақты түргеш–қарлұқ билік ауысуының алдындағы күшпен теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Саяси мұрагерлік тізбегіндегі тікелей алдыңғы мемлекетті анықтаңыз.