Батыс Түрік және Шығыс Түрік қағанаттары

Ереже: Мемлекеттің аумақтық өзегі оның бүкіл иелігімен бірдей емес. Ол билік орталықтары, шаруашылық байланыстар және маңызды жолдар шоғырланған негізгі өңірді білдіреді.

Қолдану: Батыс Түрік қағанатының өзегі Жетісуда болды. Мұнда Шу мен Іле алаптары, Суяб сияқты қалалар және керуен жолдары тоғысты; көшпелі мал шаруашылығы отырықшы егіншілікпен қатар дамыды.

Қате нұсқаларды ажырату: Маңғыстау, Еділ, Солтүстік Кавказ және Сарыарқа түркі дүниесінің әртүрлі аймақтарымен байланысты. Бірақ кең ықпал аймағын қағанаттың негізгі саяси-шаруашылық өзегімен алмастыруға болмайды; орталық пен шеткері аумақтың қызметі бөлек.

Қайта орындауға ишара: Шу, Іле және Суяб орналасқан тарихи өңірді анықтаңыз.

Ереже: Тайпалық бірлестік атауындағы сан оның тарихи құрылымын сипаттай алады. Алайда әр мемлекетте мұндай атаулардың қолданылуы бөлек, сондықтан тек санға сүйенбей саяси ортасын анықтау керек.

Қолдану: Батыс Түрік қағанатының негізгі тайпалық жүйесі Он оқ елі деп аталды. Оқ бейнесі тайпалық және әскери ұйымдасумен байланысты болды; сұрақ дәл осы қағанаттағы он тайпаның ортақ атауын сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Тоғыз оғыз, үш қарлұқ, жеті қимақ және оғыздардың жиырма төрт тайпасы басқа бірлестіктерге қатысты. Олардың бәрі түркі тарихында кездескенімен, бұл атауларды Батыс Түрік қағанатының негізгі ұйымымен теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Атау қай мемлекетке және қандай тайпалық жүйеге қатысты екенін салыстырыңыз.

Ереже: Тайпалық одақ бірнеше топтан құралғанымен, сол дәуірдегі кез келген көрші тайпаларды оның негізгі бөліктері деп санауға болмайды. Әр бірлестіктің өзіндік саяси құрылымы болды.

Қолдану: Он оқ жүйесінде дулу және нушеби топтары маңызды орын алды. Олардың ықпал үшін бәсекесі орталық биліктің тұрақтылығына әсер етті; осы себептен екі топты білу қағанаттың ішкі саясатын түсінуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар басқа тайпалық бірлестіктерді немесе кейінгі мемлекеттерді атайды. Түркі тілдес ортаға ортақ болуы олардың Он оқ жүйесіндегі екі негізгі топ болғанын дәлелдемейді; тарихи уақыт пен саяси құрамды қатар тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Он оқтың ішкі бөлінісін көрші тайпалардың тізімінен ажыратыңыз.

Ереже: Мемлекеттік басқаруда әскери, әкімшілік, салық және сот міндеттері ажыратылды. Бірнеше атаудың жоғары мәртебелі болуы олардың міндеті міндетті түрде бірдей дегенді білдірмейді.

Қолдану: Батыс Түрік қағанатының мектептік басқару үлгісінде бұйрықтар мен тархандар сот қызметімен байланыстырылады. Сұрақ осы қызметтік байланысты сұрайды; лауазымның атауын оның нақты міндетімен сәйкестендіру қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Тудун қаған өкілі ретінде бақылау жасады, елші дипломатиямен айналысты. Шад, елтебер, ябғу және қаған басқару иерархиясына жатады; қара будун мен таттар сот лауазымы емес, әлеуметтік топтарды білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Нұсқалардан халық тобын және өзге басқару қызметтерін алдымен ажыратыңыз.

Ереже: Әлеуметтік топты білдіретін атау халықтың билікке және міндеткерлікке қатынасын сипаттайды. Оны әскери лауазыммен, дипломатиялық қызметпен немесе барлық тұрғындардың жалпы атымен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Батыс Түрік қағанатындағы тат атауы тәуелді отырықшы алым төлеушілерге қатысты қолданылды. Олардың шаруашылық өмірі егіншілік пен қалалық ортаға байланысты болды; негізгі белгісі қағанатқа бағыныштылық және алым міндеткерлігі еді.

Қате нұсқаларды ажырату: Ерікті малшылар қара будунға қатысты, әскери басшылар мен қаған өкілдері басқару жүйесіне жатады. Елшілік қызмет те бөлек міндет; осы топтардың қызметін отырықшы алым төлеушілердің мәртебесімен алмастыру дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Қауымның кәсібін ғана емес, билікке тәуелділік сипатын да тексеріңіз.