Көне түркілердің діни наным сенімдері

Ереже: Сауда жолдары тауармен бірге адамдарды, тілдерді және діни идеяларды байланыстырды. Мәдени алмасу бір діннің бірден бүкіл аймаққа міндетті түрде таралуын білдірмейді.

Қолдану: Керуен жолдары мен мәдени қатынастар түркі қалаларына әртүрлі діни қауымдардың келуіне жағдай жасады. Саудагерлер, қоныс аударушылар және діни өкілдер өз түсініктерін жеткізді; сұрақ осы қозғалысты қамтамасыз еткен байланысты анықтайды, барлық тұрғынның нанымы бірдей өзгерді дегенді емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Егін өлшеу, әскери есеп, мұрагер тәрбиесі және қабырға өлшемі сенімнің бір ортадан екіншісіне таралу арнасын ашпайды. Көпес, сапаршы және дін таратушының қозғалысын қарастыру қажет; мәдени байланыс болғанымен, барлық келген адам міндетті түрде дін таратушы болған жоқ.

Қайта орындауға ишара: Адамдар мен идеялардың өңірлер арасында қозғалуына не мүмкіндік бергенін табыңыз.

Ереже: Діни нысандар мен мәтіндер белгілі сенім өкілдерінің болғанын көрсетеді. Бірнеше дәстүрге қатысты олжалар діни әралуандылықты қолдайды, бірақ барлық тұрғынның жеке сенімін толық анықтамайды.

Қолдану: Буддалық ғибадатхана мен христиандық жазу әртүрлі діни дәстүрлерге жатады. Сондықтан олар қалада бірнеше қауымның болғанын көрсетеді; ескерткіштердің мерзімін тексеру олардың бір мезгілде ме, әлде әр кезеңде ме өмір сүргенін нақтылауға көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: Бәрі бір дінді ұстанды, еш рәсім болмады немесе барлығы бір уақытта өзгерді деген қорытындылар берілген олжалардан шықпайды. Екі дәстүрді бір дінге теңестіру де қате; дәлелдің мүмкіндігі мен шегін сақтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Әр олжаның діни дәстүрін бөлек анықтап, ортақ қорытынды жасаңыз.

Ереже: Дәстүрлі дүниетаным мен кейін сырттан таралған діни ілімдерді тарихи кезеңі және қоғамдағы орны бойынша ажырату қажет. Жаңа діннің келуі бұрынғы сенімдердің бірден жоғалуын білдірмейді.

Қолдану: Көне түркілердің дәстүрлі сенімінде Тәңіршілдік негізгі орын алды. Көк Тәңірі, Жер-Су және ата-бабаға құрмет осы дүниетаныммен байланысты; сұрақ қоғамдағы дәстүрлі негізді анықтайды, әр адамның нанымы бір үлгіде болды дегенді талап етпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Буддизм, манихейлік, зороастризм және несториандық түркі ортасына таралған өзге ілімдер болды. Олардың қатысуы маңызды, бірақ оларды көне түркілердің бастапқы дәстүрлі дүниетанымының атауымен алмастыруға болмайды; таралу мен басым дәстүрді ажыратыңыз.

Қайта орындауға ишара: Сырттан келген ілімдер мен жергілікті дәстүрлі дүниетанымды салыстырыңыз.

Ереже: Тарихи діни түсініктерді баяндағанда оларды сол қоғамның сенімі ретінде көрсету керек. Әртүрлі қасиетті бейнелердің дүниетанымдағы қызметі бірдей болмаған.

Қолдану: Көне түркілер Көк Тәңірін аспандық жоғарғы құдірет, жаратылыс пен билікке қатысты қасиетті күш деп түсінді. Сұрақ осы тарихи сенімдегі атауды анықтайды; бұл тұжырым дінтанулық сипаттама болып табылады, ғылыми табиғи құбылыс түсіндірмесі ретінде берілмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Ұмай ана отбасы мен балаларға қамқорлықпен, Жер-Су табиғи кеңістікпен байланысты. Ата-баба рухы мен Қорқыт туралы дәстүрлердің де өз орны бар; олардың барлығын аспандық жоғарғы құдіреттің бір атауы деп теңестіруге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Әр қасиетті бейненің сенімдегі қызметін жеке салыстырыңыз.

Ереже: Биліктің заңдылығын түсіндіру қоғамның саяси дүниетанымымен байланысты. Діни негіздеу билеушінің құқығын қасиетті күшпен ұштастырды; оны бүгінгі құқықтық сайлау тәртібімен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Көне түркілер қаған Көк Тәңірінің еркімен билік етеді деп сенді. Сондықтан сұрақ саяси билікті діни тұрғыда негіздеуді сұрайды; мемлекеттің әскері, байлығы және ақсүйектердің қолдауы сияқты өзге факторлар болғанымен, берілген түсінік солардан бөлек.

Қате нұсқаларды ажырату: Жас үлкендігі, кеңес дауысы, алтын қоры және шетелдік тағайындау өзге билік негіздері болуы мүмкін. Сұрақ көне түркі саяси дүниетанымындағы діни заңдастыруды анықтайды; тарихи сенімнің қалай түсіндірілгенін зерттеу оны табиғи дәлелденген құбылыс деп жариялау емес.

Қайта орындауға ишара: Сұрақ материалдық қуатты ма, әлде биліктің қасиетті негізін бе сұрайтынын анықтаңыз.