Көне түркі дәуіріндегі жазу

Ереже: Жазу жүйесінің атауы оның белгілі ескерткіштері шоғырланған мекенмен байланысты болуы мүмкін. Географиялық атау жазудың тек сол жерде ғана қолданылғанын білдірмейді.

Қолдану: Орхон мен Енисей алаптарынан табылған әйгілі мәтіндерге байланысты көне түркі руна жазуы Орхон–Енисей жазуы деп те аталады. Сұрақ осы кең тараған атауды сұрайды; басқа аймақтардағы түркі таңбалы ескерткіштер оның тарихи таралу кеңістігін толықтырады.

Қате нұсқаларды ажырату: Араб, соғды, қытай және ұйғыр жазулары бөлек жүйелер. Түркілердің олармен де байланысы болуы көне түркі руналық жазуын солармен бірдей етуге негіз емес; халықтың тілі мен қолданған әліпбиін ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Атауды ескерткіштер табылған екі өзен алабымен байланыстырыңыз.

Ереже: Жазу ақпаратты қашықтыққа жеткізуге және шешімді тұрақты түрде сақтауға мүмкіндік береді. Мемлекеттік жарлық пен елшілік хат басқару және ресми қатынас қызметтеріне жатады.

Қолдану: Берілген екі мысал әкімшілік және дипломатиялық істерге қатысты. Жарлық ішкі басқаруда, ресми хат мемлекетаралық байланыста қолданылды; сондықтан сұрақ жазудың нақты қызметін анықтауды талап етеді, қоғамдағы барлық жазба тек осы мақсатта болды дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Әдебиет, діни мәтін, жеке қарыз және шебердің белгісі жазудың басқа қолданыстары. Билеуші жарлығы мен сыртқы хатқа қатысты сұрақта мемлекеттік басқару және ресми байланыс анықталуы керек; жазу бір қоғамда бірнеше міндет атқара алғанымен, нақты мысалдың саласы айқын.

Қайта орындауға ишара: Әр құжаттың кімге және қандай ресми мақсатпен арналғанын тексеріңіз.

Ереже: Елші өз билеушісінің ресми жолдауын басқа мемлекетке жеткізді. Мұндай құжаттың болуы жазбаша дипломатияны көрсетеді, бірақ хаттың тілі мен әліпбиін қосымша дәлелсіз анықтауға болмайды.

Қолдану: Маниах Түрік қағанының жолдау хатын Византия сарайына жеткізді. Сұрақ дипломатиялық хабардың кімнің атынан берілгенін анықтайды; бұл оқиға сауда және саяси келіссөздермен байланысты болды, ал хатты міндетті түрде көне түркі рунасымен жазылған деп тұжырымдамаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Тон ябғу, Сұлық, Білге және Қарахан билеушілері басқа кезеңдерге жатады. Олардың құжаттарын 568 жылғы елшілікке телу уақыт ретін бұзады; құжаттың түрімен бірге оны шығарған билеушінің дәуірін тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Елшілік мерзіміне сәйкес саяси билік атынан жіберілген құжатты таңдаңыз.

Ереже: Ескерткішті табу, әліпбидің оқылу кілтін анықтау және мәтіндерді кейін зерттеу бөлек ғылыми жұмыстар. Бір саланың бірнеше зерттеушісін осы қызметтері арқылы ажырату қажет.

Қолдану: Вильгельм Томсен 1893 жылы көне түркі жазуының оқылу кілтін анықтады. Оның дат ғалымы болуы және осы мерзім сұрақтағы нақты тұлғаны тануға көмектеседі; бұл жетістік кейінгі аударма мен тілдік зерттеулерге жол ашты.

Қате нұсқаларды ажырату: Радлов пен Малов мәтіндерді зерттеуге үлес қосты, Ядринцев ескерткіштерді табумен, Бартольд тарихи зерттеулермен белгілі. Олардың еңбегін жоққа шығармаймыз, бірақ берілген нақты ғылыми жаңалықтың авторын солармен алмастыру дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Зерттеушілерді табу, оқу кілті және кейінгі зерттеу қызметтеріне бөліңіз.

Ереже: Ғылыми зерттеу бірнеше кезеңнен тұрады: ескерткіштің табылуы, таңбаларды оқу және толық еңбектің жариялануы. Осы кезеңдер бір жылда болуы міндетті емес.

Қолдану: Томсен жазудың оқылу кілтін 1893 жылы анықтады. Сұрақ осы жаңалықтың мерзімін сұрайды; ескерткішті бұрын табу немесе кейін толық аударма жариялау оның шешілу жылын өзгертпейді, сондықтан зерттеу тарихының кезеңдерін бөлек есте сақтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: 1889 жыл Орхон ескерткіштерінің табылуымен байланысты, ал 1896 жыл Томсеннің толық жарияланымымен ұштасады. 1891 және 1900 жылдар сұралған шешуші жаңалықтың мерзімі емес; жақын датаны дәл оқиғамен сәйкестендіру қажет.

Қайта орындауға ишара: Табылу, оқу кілтін анықтау және жариялау мерзімдерін ажыратыңыз.