Түргеш қағанаты

Ереже: Мемлекеттің өмір сүрген мерзімін анықтағанда оның бұрынғы саяси бірлестіктен дербестенуі мен жаңа күштің үстемдігіне өтуі ескеріледі. Көрші мемлекеттердің мерзімдері бірін-бірі алмастырмайды.

Қолдану: Түргеш қағанаты мектептік хронологияда 704–756 жылдар аралығына жатқызылады. 704 жыл Жетісуда түргеш билігінің орнығуымен, 756 жыл қарлұқтардың үстемдікке келуімен байланысты; сұрақ осы аралықты тұтас тануды талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: 552–603 жылдар Түрік, 603–704 жылдар Батыс Түрік, 756–940 жылдар Қарлұқ, 942–1212 жылдар Қарахан мемлекеттерімен байланысты. Барлығы ортағасырлық мерзімдер болғанымен, әрқайсысы басқа саяси бірлестікті сипаттайды.

Қайта орындауға ишара: Мемлекеттің алдында және одан кейін Жетісуда кімдер билік еткенін салыстырыңыз.

Ереже: Мемлекетті ұйымдастырған алғашқы билеуші мен оны кейін күшейткен қағанның тарихи рөлдері бөлек. Негізін қалаушыны анықтау үшін биліктің қалыптасу кезеңіне назар аудару қажет.

Қолдану: Үшлік Түргеш мемлекетінің негізін қалап, ордасы мен әкімшілік құрылымын ұйымдастырды. Сондықтан сұрақтағы әулеттің басталуы және жаңа қағанатты құру белгілері осы билеушіге сәйкес келеді; кейінгі саяси табыстар басқа қағандармен байланысты болуы мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: Сұлық мемлекет қуатын кейін нығайтты, Сақал Үшліктен кейін билік етті. Тон ябғу Батыс Түрікке, Білге Шығыс Түрікке қатысты; оларды Түргеш әулетінің негізін қалаушысымен шатастыруға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Мемлекетті құру және кейін оны күшейту қызметтерін ажыратыңыз.

Ереже: Тайпалардың қоныс аумағын анықтағанда өзендер жұбы тарихи-географиялық өңірмен сәйкес келуге тиіс. Қазақстандағы барлық ірі өзендер бір саяси бірлестіктің негізгі мекені болмаған.

Қолдану: Түргештер Жетісуда Іле мен Шу аралығында қоныстанды. Бұл өзендер қағанаттың негізгі аймағын тануға көмектеседі; олардың алаптарындағы қоныстар мен жолдар түргештердің шаруашылық және саяси өмірімен тығыз байланысты болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Еділ мен Жайық батысқа, Ертіс пен Обь солтүстік-шығысқа, Есіл мен Тобыл солтүстікке, Нұра мен Сарысу орталық өңірлерге қатысты. Географиялық сәйкестік болмаған жағдайда өзен атауларының таныс болуы дұрыс жауапқа жеткізбейді.

Қайта орындауға ишара: Алдымен Жетісуды картадан ойша анықтап, өзен жұбын сол өңірге сәйкестендіріңіз.

Ереже: Әкімшілік аймақ саны мен одан шығарылатын әскер саны әртүрлі көрсеткіштер. Басқару жүйесін түсінгенде есеп бірлігі ретінде аймақ па, тайпа ма, жауынгер ме берілгенін ажырату қажет.

Қолдану: Үшлік Түргеш елін жиырма әкімшілік аймаққа бөлді. Әр аймақ әскер беруге міндетті болды; осылайша аумақтық басқару әскери ұйымдасумен байланыстырылды. Сұрақ нақты аймақтардың санын сұрайды, жалпы қолдың көлемін емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған сандар басқа әкімшілік немесе тайпалық үлгілерді еске түсіруі мүмкін. Бірақ он тайпа туралы мәліметті Түргештің аймақ санына көшіруге болмайды; әр жүйенің өз кезеңі және өз есептік бірлігі бар.

Қайта орындауға ишара: Сұрақтағы санның қандай бірлікке қатысты екенін белгілеңіз.

Ереже: Орда қызметі билеуші мен уақыт кезеңіне қарай өзгеруі мүмкін. Сондықтан бір мемлекет тарихындағы әртүрлі ордаларды басты, екінші немесе кейінгі орталық деген белгілермен ажырату керек.

Қолдану: Үшлік Шу бойындағы Суябты Түргеш қағанатының басты ордасы етіп белгіледі. Сұрақта әрі билеуші, әрі өзен, әрі орданың қызметі көрсетілген; осы белгілердің үшеуі де қала атауымен сәйкес келуге тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: Тараз Сұлықтың ордасымен, Күнгіт түргештердің екінші ордасымен байланысты. Баласағұн мен Испиджаб маңызды қалалар болғанымен, олардың маңызы Үшліктің Шу бойындағы басты ордасы деген нақты сипаттаманы алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Билеушіні және орданың басты не екінші болғанын бірге тексеріңіз.