Қала мәдениетінің қалыптасуы

Ереже: Қала мәдениетінің өсуіне су, егіншілік қоныстары, қолөнер және сауда жолдары қолайлы жағдай жасады. Белгілі өңірдің басым болуы басқа аймақта мүлде қоныс болмаған дегенді білдірмейді.

Қолдану: Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда өзен аңғарлары және халықаралық керуен бағыттары тоғысты. Бұл қалалық орталықтардың дамуына мүмкіндік берді; сұрақ VI–IX ғасырлардағы ең белсенді өңірлерді анықтайды, Қазақстанның бүкіл тарихындағы барлық қаланы салыстырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар басқа табиғи-географиялық аймақтарды атайды. Олардың өз тарихи қоныстары болғанымен, осы кезеңдегі оңтүстік пен оңтүстік-шығыс қалалық желінің негізгі өсуін сипаттамайды; уақыт пен аймақтық басымдықты қатар ескеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Суармалы егіншілік пен керуен жолдары түйіскен екі өңірді іздеңіз.

Ереже: Қалалық мәдениет бос жерде ғана пайда болмайды, бұрынғы отырықшы қоныстар мен шаруашылық тәжірибелеріне сүйенуі мүмкін. Сабақтастықты анықтағанда өңір мен мәдени қызметтің сәйкестігі маңызды.

Қолдану: Оңтүстік Қазақстанда қаңлылар кезеңінен жалғасқан отырықшы және қалалық дәстүрлер ортағасырлық дамуға негіз болды. Бұл кейінгі түркі және соғды ықпалын жоққа шығармайды; сұрақ жаңа қатысушыларды емес, жергілікті бұрынғы мәдени негізді анықтауды талап етеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Ғұн әскери дәстүрі, сармат жерлеуі, сақ аң стилі және үйсіннің Жетісудағы шаруашылығы басқа мәдени құбылыстарды сипаттайды. Оларды Оңтүстік Қазақстанның нақты отырықшы-қалалық сабақтастығымен теңестіру аймақ пен қызметті шатастырады.

Қайта орындауға ишара: Бұрынғы мәдениеттің әрі өңірін, әрі отырықшы сипатын салыстырыңыз.

Ереже: Қаланың қалыптасуына тұрақты қоныстану, еңбек бөлінісі және өнім айырбасы ықпал етеді. Жергілікті қауымның бір бөлігінің отырықшылыққа көшуі қалалық өмірдің әлеуметтік негізін кеңейте алады.

Қолдану: Жетісуда түркі тайпаларының кейбір топтары тұрақты егіншілік және қолөнер кәсібіне көшті. Қыстаулар мен ордалар маңында қоныстар ұлғайды; сұрақ осы жергілікті үдерісті сұрайды, өңірдің барлық тұрғыны көшпелі өмірден бірден бас тартты дегенді білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Маусымдық көшу, әскери бірігу, мұрагерлік және жоғары атақ саяси не көшпелі ұйымдасу үдерістері. Олар тұрақты қалалық халық пен кәсіптердің өсуін тікелей сипаттамайды; тұрғындардың бір бөлігінің тұрақты мекенге бейімделуін бүкіл халықтың тұрмысы бірден өзгерді деген ойдан ажыратыңыз.

Қайта орындауға ишара: Қай үдеріс тұрақты тұрғындар мен кәсіптердің көбеюіне жағдай жасайтынын табыңыз.

Ереже: Орда қалаға айналу үшін билеушінің тұруы ғана жеткіліксіз, тұрақты тұрғындар мен әртүрлі қызметтердің шоғырлануы қажет. Әкімшілік орталық шаруашылық және айырбас орталығымен ұштасқанда қоныс өседі.

Қолдану: Орда маңына қолөнершілер, саудагерлер және басқа тұрғындар жиналып, әкімшілік, сауда және өндірістік қызметтер қалыптасты. Өзен мен жол осы тұрақты тіршілікті қолдады; сұрақ бірнеше қызметтің қосылуы қаланың өсуіне қалай әсер еткенін анықтайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қысқа аялдау, тұрғындардың тұрақтамауы, базардың болмауы және байланыстан алшақтық қалаға тән көпқызметті ортаның қалыптасуын түсіндірмейді. Тұрақты халық пен кәсіптердің шоғырлануын тек билеушінің уақытша тұруынан бөліп қарастыру қажет; орданың болуы жалғыз өзі жеткіліксіз.

Қайта орындауға ишара: Бір ордаға билікпен қатар қандай тұрақты қызметтер жиналғанын анықтаңыз.

Ереже: Әртүрлі шаруашылықтар бір-біріне қажет өнімдерді айырбастау арқылы байланысады. Қала осы қатынастардың тұрақты орны болып, билеуші үшін экономикалық және саяси маңызға ие болды.

Қолдану: Малшылар мал өнімін, егіншілер астық пен басқа өнімдерді қалада айырбастай алды. Қолөнер бұйымдары да осы айналымға қосылды; қағандардың мүддесі мұндай байланыстарды және одан туатын табыс пен қоғамдық тұтастықты қолдаумен түсіндіріледі.

Қате нұсқаларды ажырату: Бір өнімді нарықтан алып қою екі саланың байланысын күшейтпейді. Қала нарығынан бас тарту, толық өзін қамту және өнімді айналымнан шығару да нарық қолдауының мақсатын түсіндірмейді. Байланыс әр тараптың өз өнімін ұсынып, қажетті өзге өнімді алуымен қалыптасады.

Қайта орындауға ишара: Екі шаруашылықтың өнімдері бір-бірінің қажеттілігін қалай толықтырғанын ойлаңыз.