Топырақтың экологиялық проблемалары және оларды қорғау
36-параграф · Оқулықтың 159–162-беттері
«География» оқулығының (7-сынып, Атамұра, 2025) «Топырақтың экологиялық проблемалары және оларды қорғау» тақырыбы, 36-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Өсімдік жамылғысы сиреген егістіктің құрғақ ұсақ топырақ бөлшектерін қатты жел басқа жерге ұшырып әкетті. Бұл…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жел эрозиясы
Жауап нұсқалары
- A.Жел эрозиясыдұрыс
- B.Химиялық ластану
- C.Тұздану
- D.Жайылымның тозуы
- E.Су эрозиясы
Түсіндірме
Ереже: Жел эрозиясы топырақ бөлшектерінің жел әсерінен қозғалып, бастапқы орнынан әкетілуін білдіреді. Өсімдік жамылғысының сиреуі және құрғақ ұсақ бөлшектер үдерістің күшеюіне жағдай жасайды. Бірақ барлық жел міндетті түрде топырақты ұшырады деген сөз емес. Желдің күші, беткі жабын және топырақтың қасиеттері бірге әсер етеді.
Қолдану: Шартта бөлшектерді әкететін агент нақты жел деп берілген. Сондықтан жел эрозиясы дұрыс. Сұрақ топырақтағы еріген тұздарды немесе химиялық құрамды емес, қатты бөлшектердің орын ауыстыруын сипаттайды. Себепті өзге үдерістермен ауыстырмай, көрсетілген тасымалдаушыға сүйену қажет.
Қате нұсқаларды ажырату: Химиялық ластану зиянды заттармен байланысты. Тұздану ерігіш тұздардың жиналуы. Жайылым тозуы жайылым жағдайының нашарлауы. Су эрозиясында тасымалдаушы су болады; осы төртеуі шарттағы жел тасымалының тікелей атауы емес.
Қайта орындауға ишара: Бөлшектерді қай агент әкеткенін анықта.
Дұрыс жауап: Су эрозиясы
Жауап нұсқалары
- A.Химиялық ластану
- B.Су эрозиясыдұрыс
- C.Жел эрозиясы
- D.Жайылымның тозуы
- E.Тұздану
Түсіндірме
Ереже: Су эрозиясы топырақтың су әсерінен бұзылып, бөлшектерінің тасымалдануымен байланысты. Беткі ағын, еңіс және өсімдік жамылғысы оның қарқынына әсер етеді. Ол тек үлкен өзен жағасында ғана болмайды. Егістік беткейіндегі шағын ағындар да топырақты шайып, уақыт өте жыралардың қалыптасуына қатысуы мүмкін.
Қолдану: Шартта нөсерден пайда болған беткі ағын топырақ бөлшектерін тасымалдаған. Сондықтан су эрозиясы дұрыс. Мұнда су тек топырақты ылғалдандырмай, оның материалын әкетіп жатыр. Бұл екі әсерді ажырату қажет. Жауап бөлшектердің су арқылы орын ауыстыруын атайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Химиялық ластану зиянды қосылыстардың жиналуына қатысты. Жел эрозиясында бөлшекті ауа қозғалысы әкетеді. Жайылым тозуы өсімдік пен топырақ жағдайын сипаттайды. Тұздану ерігіш тұздың жиналуы; бұлар көрсетілген су тасымалы емес.
Қайта орындауға ишара: Су бар болуы емес, топырақты шайып әкетуі шешуші белгі.
Дұрыс жауап: Тұздану
Жауап нұсқалары
- A.Су эрозиясы
- B.Жайылымның тозуы
- C.Жел эрозиясы
- D.Тұзданудұрыс
- E.Уытты химикаттармен ластану
Түсіндірме
Ереже: Тұздану топырақта ерігіш тұздардың жиналуымен байланысты. Ол табиғи жағдайда да, суару мен дренажды дұрыс басқармағанда да пайда болуы мүмкін. Тұз мөлшерінің артуы өсімдікке суды сіңіруді қиындатуы ықтимал. Топырақта кез келген минералдың болуы тұздану емес; мәселе ерігіш тұздардың мөлшері мен әсеріне қатысты.
Қолдану: Шарт ерігіш тұздар мен өсімдікке қолайсыз мөлшерді нақты береді. Сондықтан тұздану дұрыс. Химиялық құрамның өзгеруі кең сипаттама болғанымен, берілген құбылыстың арнайы атауы таңдалады. Топырақ бөлшектері желмен немесе сумен әкетілгені туралы мәлімет жоқ, сондықтан эрозияны болжау қажет емес.
Қате нұсқаларды ажырату: Су эрозиясы бөлшектердің сумен тасымалы. Жайылым тозуы жайылымның нашарлауы. Жел эрозиясы желдің тасымалы. Уытты химикаттармен ластану тұзданумен бірдей арнайы құбылыс емес; нақты ерігіш тұздар көрсетілген.
Қайта орындауға ишара: Заттың жай жиналуын емес, ерігіш тұздар екенін ескер.
Дұрыс жауап: Химиялық ластану
Жауап нұсқалары
- A.Жайылымның тозуы
- B.Су эрозиясы
- C.Тұздану
- D.Жел эрозиясы
- E.Химиялық ластанудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Химиялық ластану топыраққа зиянды химиялық заттардың түсуімен немесе олардың қолайсыз мөлшерде жиналуымен байланысты. Металдың табиғи болуы өздігінен ластануды дәлелдемейді. Мөлшер, химиялық түрі, табиғи фон және ықтимал әсер бірге бағаланады. Сондықтан нақты сынама мен зерттеу дерегін жалпы болжамнан ажырату маңызды.
Қолдану: Шарт өнеркәсіп көзі мен табиғи фоннан едәуір асқан қорғасын мөлшерін нақтылайды. Сондықтан химиялық ластану дұрыс. Мұнда топырақтың тек механикалық тасымалы немесе ерігіш тұздардың жиналуы берілмеген. Жауап тек металдың атына емес, көрсетілген ластану көзі мен қолайсыз өзгеріске негізделеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Жайылым тозуы мал жаюмен байланысты жағдайды сипаттайды. Су эрозиясы су тасымалы. Тұздану ерігіш тұздар мәселесі. Жел эрозиясы жел тасымалы; осы төрт үдеріс берілген қорғасын ластануының атауы емес.
Қайта орындауға ишара: Ластану көзі мен табиғи фоннан асуды бірге қарастыр.
Дұрыс жауап: Жайылымның тозуы
Жауап нұсқалары
- A.Жел эрозиясы
- B.Жайылымның тозуыдұрыс
- C.Химиялық ластану
- D.Тұздану
- E.Су эрозиясы
Түсіндірме
Ереже: Жайылымның тозуы өсімдік жамылғысының, топырақтың және жайылым өнімділігінің нашарлауын қамтиды. Малдың шамадан тыс жүктемесі өсімдікке қалпына келуге уақыт бермей, тапталуды күшейтеді. Дегенмен барлық мал жаю міндетті түрде тозуға әкелмейді. Әсері жүктемеге, маусымға және жердің қалпына келу мүмкіндігіне байланысты.
Қолдану: Шарт шөп сиреуін, тығыздалуды және қайта өсудің нашарлауын бірге береді. Сондықтан жайылымның тозуы дұрыс. Жел немесе су бөлшекті әкеткені, химикат не тұз жиналғаны нақты айтылмаған. Бұл үдерістер кейін қосылуы мүмкін, бірақ сұрақ сипатталған жалпы жайылым мәселесін анықтауды талап етеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Жел эрозиясы бөлшектердің желмен әкетілуі. Химиялық ластану зиянды заттар мәселесі. Тұздану ерігіш тұздардың жиналуы. Су эрозиясы су тасымалы; шарт осы үдерістердің бірін жеке дәлелдемейді.
Қайта орындауға ишара: Жүктеме, шөптің сиреуі және топырақтың тапталуын бірге бағала.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Географиялық ақпарат көздерімен сарамандық жұмыс
- Биосфера және оның құрамдас бөліктері
- Қазақстанның флорасы мен фаунасы
- Топырақ және оның құрамы мен құрылымы Қазақстанның топырақ типтері
- Табиғи аумақтық кешендер
- Табиғи аумақтық кешендердің түрлері
- Сарамандық жұмыс Менің өлкемнің визит карточкасы Өлкетану деректер қорын құру
- Географияның зерттеу әдістері Адамның табиғи кешендерге әсері
Сұрақтар «География» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2025.