Халықаралық экономикалық қатынастар

Ереже: Халықаралық саудада материалдық тауарлармен қатар қызметтер де алмасады. Тауар өндірістік бұйым немесе шикізат болуы мүмкін, қызметке тасымал, туризм, ақпараттық және басқа жұмыстар жатады. Экспорт пен импорт айырбас бағытын білдіреді; олар тауар және қызмет деген нысандық бөлініспен басқа белгі бойынша жіктеу болады.

Қолдану: Сұрақ айырбастың нысанын сұрайды. Сондықтан тауарлар мен қызметтер саудасы дұрыс қатар. Екеуі де экспортқа немесе импортқа қатыса алады. Тауар мен қызметті ажырату үшін тек шекарадан көлік өткенін қарау жеткіліксіз; қызмет тұтынушының басқа елге баруымен де көрсетілуі мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: Экспорт пен импорт бағытқа, көтерме және бөлшек өткізу тәсіліне, тасымал көлікке, меншік қатысушының құқықтық нысанына қатысты. Сұрақ айырбас нысанын сұрайды, сондықтан тауар мен қызмет бөлінеді. Бір мәміле осы өлшемдердің бірнешеуімен қатар сипатталуы мүмкін, бірақ жіктеу негіздерін араластырмау қажет.

Қайта орындауға ишара: Бөлу айырбастың бағыты бойынша ма, әлде сатылатын нәтиженің түрі бойынша ма?

Ереже: Экспорт ел экономикасының басқа елдегі сатып алушыға тауар не қызмет беруін білдіреді. Импорт қарастырылып отырған елге сырттан сатып алуды сипаттайды. Бағытты анықтау үшін қай елдің тұрғысынан есеп жүргізіліп жатқанын көрсету қажет; бір мәміле сатушы ел үшін экспорт, ал сатып алушы үшін импорт болуы мүмкін.

Қолдану: Шарт Қазақстандағы өндірушінің шетелге бидай сатқанын береді. Қазақстан тұрғысынан экспорт дұрыс. Сатып алушы ел тұрғысынан осы тауар импорт болады, бірақ сұрақтағы есептік елді ауыстыруға болмайды; бағыт сол елге қатысты анықталады.

Қате нұсқаларды ажырату: Импорт қабылдау бағытына, ішкі сауда мен қойма қозғалысы ел ішіндегі әрекетке, транзит аралық аумақ арқылы өтуге қатысты. Шартта қазақстандық өндірушінің шетелдік сатып алушыға сатуы берілген. Көлік қызметі бірге жүруі мүмкін, бірақ тауардың осы ел тұрғысындағы сыртқы сауда бағытын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Қарастырылып отырған ел тауарды сыртқа сата ма, әлде сырттан сатып ала ма?

Ереже: Импорт елдің басқа экономикадан тауар немесе қызмет сатып алуын білдіреді. Тауарға қатысты мысалда жеткізудің қай бағытта жүргені маңызды. Шетелден алынған өндіріс құралы да импорт болуы мүмкін; импорт тек тұтыну тағамдары немесе киіммен шектелмейді. Ел ішіндегі кейінгі пайдалану сыртқы сатып алу фактісін өзгертпейді.

Қолдану: Станок басқа елден Қазақстанға сатып алынып әкелінген. Сондықтан Қазақстан үшін импорт дұрыс. Шетелдік өндіруші тұрғысынан бұл экспорт болады. Бір мәміленің екі тараптағы атауы әртүрлі болғандықтан, сұрақта берілген елдің орнын сақтау қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Экспорт Қазақстаннан сыртқа сатуды білдірер еді. Ішкі сауда, жалға беру және түгендеу шарттағы шетелдік сатып алуды толық сипаттамайды. Жабдық кейін экспорттық өнім жасайды екен деп оның бастапқы сатып алуын экспорт деп атауға болмайды; әр мәмілені жеке бағытымен анықтау керек.

Қайта орындауға ишара: Сатып алынған өнім қарастырылып отырған экономикаға қай жақтан келді?

Ереже: Тауар саудасының сальдосы экспорт құнынан импорт құнын азайту арқылы табылады. Қосынды сауда айналымын көрсетеді, сондықтан ол сальдомен бірдей емес. Кезең, валюта және қамту негізі сәйкес болуы керек. Бұл есеп тауарға қатысты; қызметтер, табыс және аударымдар қосылатын басқа сыртқы шоттарды алмастырмайды.

Қолдану: Белгілеуде экспорт E, импорт I болғандықтан B = E − I дұрыс. Оң нәтиже экспорттың, теріс нәтиже импорттың құны үлкен екенін көрсетеді. Формула сауданың жалпы көлемін емес, екі бағыт құнының айырмасын өлшейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қосу айналымды, кері азайту қарама-қарсы таңбаны, көбейту мен бөлу басқа шамаларды береді. Тауар сальдосын мемлекеттік бюджет немесе барлық төлем балансының жағдайымен теңестіру қате. Алдымен көрсеткіштің қандай ағынды қамтитынын анықтап, содан кейін арифметикалық операцияны қолдану қажет.

Қайта орындауға ишара: Сұралғаны екі бағыттың жалпы көлемі ме, әлде олардың айырмасы ма?

Ереже: Тауар саудасының сальдосы экспорт пен импорт құнының айырмасы болады. Екі ағын бір кезең және бір валютаға қатысты болуы керек. Экспорт көп болса таңба оң болады. Бұл көрсеткіш сауданың жалпы айналымынан және елдің барлық сыртқы қаржы қозғалысынан бөлек есептеледі; оның мазмұнын сақтап түсіндіру қажет.

Қолдану: Есептеу: 85 − 60 = +25 млрд доллар. Сондықтан оң жиырма бес миллиард дұрыс. Қосынды жүз қырық бес миллиард сауда айналымын көрсетеді, бірақ сұрақ айырманы сұрайды. Кері тексеру үшін импортқа оң сальдоны қосып экспортты алуға болады.

Қате нұсқаларды ажырату: Теріс жиырма бес азайту ретін кері алудан шығады. Оң не теріс жүз қырық бес қосындыны сальдомен шатастырады, нөл екі ағын тең болғанда ғана шығар еді. Таңбаны түсіндіруде экспорттың импорттан артық екенін тексеріп, ақшалай өлшемді соңында сақтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Алдымен екі құнды азайт, кейін қай ағын үлкен екенін таңбамен көрсет.