Қазақстан дүниежүзілік шаруашылықта Зерттеулер географиялық карталар мен мәліметтер базасы

Ереже: Салыстырмалы зерттеуде анықтама, уақыт, өлшем және қамту негізі үйлесуі керек. Өндірістің физикалық көлемі мен ақшалай құны әртүрлі көрсеткіштер болады. Дереккөз бен әдістемені сақтау нәтижені қайта тексеруге мүмкіндік береді. Бір ғана көрсеткіш бүкіл елдің әл-ауқатын немесе барлық өндірістік мүмкіндігін толық өлшемейді.

Қолдану: Дұрыс тәсіл екі ел үшін бірдей көрсеткішті ортақ негізде салыстырады. Мысалы, бір өнімнің бір жылғы тоннасы салыстырылады. Құнды қолдансақ, валюта мен бағалық әдіс те анықталады; зерттеу мақсатына сай қосымша көрсеткіштер таңдалады.

Қате нұсқаларды ажырату: Әртүрлі уақыт, өлшем, өнім сатысы және аумақтық шекара салыстыруға басқа әсерлерді қосады. Бірдей анықтама мен ортақ негіз осы айырмаларды бақылауға көмектеседі. Қолайлы ең жоғары мәнді таңдау нәтижені бұрмалауы мүмкін; дерек атауы ұқсас болғанының өзі салыстырмалылықты дәлелдемейді.

Қайта орындауға ишара: Екі елдегі сан бірдей құбылысты, уақытты және бірлікті өлшей ме?

Ереже: Бірдей тонна бірлігі салыстыруға жалғыз жеткілікті шарт емес. Кеннің жалпы массасы мен тазартылған металдың массасы әртүрлі өнімдік негізге жатады. Жылдары да сәйкес болуы керек немесе уақыттық өзгеріс арнайы зерттелуі қажет. Дерек анықтамасын тексеру сандардың сыртқы ұқсастығынан маңызды.

Қолдану: Шартта екі айырма нақты бар: кен мен тазартылған мыс және әртүрлі жылдар. Сондықтан өнім сатысы мен уақыт сәйкес емес деген жауап дұрыс. Екі көрсеткіштің бірлігі тонна болғандықтан, бірлік әртүрлі деп жауап беру шартты қате оқуды көрсетеді.

Қате нұсқаларды ажырату: Екі мән де тоннамен берілген, сондықтан өлшем бірлігі туралы қарсы тұжырым қате. Бірақ бірінде тазартылған мыс, екіншісінде кен және жылдары бөлек. Бірдей өлшем өнім сатысы мен уақытты теңестірмейді; санның алдында не өлшенгенін және қай кезеңге қатысты екенін тексеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Бірлік бірдей болғанымен, өнімнің өзі мен есептік жыл бірдей ме?

Ереже: Минералдық-шикізат базасына жер қойнауындағы отын және кен ресурстары қатысады. Бірнеше түрдің болуы әртүрлі өндіріс бағытына мүмкіндік береді. Бірақ табиғи қордың барлығы бірдей игеруге дайын немесе міндетті тиімді емес; геологиялық, технологиялық, экономикалық және экологиялық жағдайлар бөлек бағаланады.

Қолдану: Мұнай мен көмір отын, металл кендері минералдық шикізат болады. Сондықтан әртүрлі минералдық база дұрыс. Осы қорлар тау-кен мен өңдеу тізбектеріне негіз бере алады, бірақ ресурстық мүмкіндік халық әл-ауқатының автоматты кепілі ретінде түсіндірілмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Су ағыны, орман, теңіз ағзалары және агроклимат басқа ресурс топтары. Олардың кейбірі елде бар болуы сұрақтағы үш жер қойнауы ресурсымен бірдей емес. Жіктеуде ресурстың табиғи шығу тегін және шаруашылықта қолданылуын ажырату керек; барлық байлықты жалғыз минералдық көрсеткішпен өлшеуге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Аталған қорлар жер қойнауынан алынатын отын мен кенге жата ма?

Ереже: Аумағы бойынша рейтинг елдің жалпы территориясын салыстырады. Қазақстан осы көрсеткіш бойынша дүниежүзінде тоғызыншы орында. Жер көлемі халық саны, экономика ауқымы немесе халық тығыздығы рейтингімен бірдей емес; әр көрсеткіштің өлшемі бөлек. Рейтингті қолданғанда нақты қандай белгі салыстырылғаны анық айтылуы керек.

Қолдану: Сұрақ жалпы аумақты сұрайды, сондықтан тоғызыншы дұрыс. Қазақстанның дүниежүзілік мұхитқа тікелей шығуы жоқ елдер арасында ең үлкен болуы басқа салыстыру тобын білдіреді. Екі рейтинг әртүрлі жиынтыққа қатысты болғандықтан, бір-біріне қайшы емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Бірінші жер көлемі бойынша барлық мемлекет арасында дұрыс емес, қалған орындар да осы көрсеткішке сәйкес келмейді. Аумағы үлкен ел міндетті халқы немесе ЖІӨ-сі ең көп деген қорытынды болмайды. Рейтингтің салыстыру тобын, көрсеткішін және дерек негізін бірге сақтау шатасудан қорғайды.

Қайта орындауға ишара: Салыстыру барлық мемлекеттерге ме, әлде белгілі географиялық топқа ғана ма қатысты?

Ереже: Кен өндіру табиғи шикізатты жер қойнауынан алады, металлургия оны металға немесе қорытпаға өңдейді. Осы екі сала бір өндірістік тізбекте байланыса алады, бірақ негізгі операциялары бөлек. Оларды экономикалық маңызы бар деп атау бүкіл экономикадағы барлық қызмет тек осылардан тұрады деген сөз емес.

Қолдану: Мысалда бірінші саты кен алу, екінші саты металл балқыту болады. Сондықтан тау-кен мен металлургия жұбы дұрыс. Сұрақ нақты әрекеттерді жіктейді, белгілі бір жылдың әлемдік орнын немесе өндіріс үлесін жаттауды талап етпейді; барлық қажет белгі шартта берілген.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар дайын машина, киім, тағам, ағаш, дәрі, тоқыма немесе қызмет береді. Металлды кейін машина жасауға пайдалану оның балқыту сатысын автоматты машина жасау етпейді. Тізбектегі әр операцияны жеке анықтап, шикізаттың соңғы қолданылуын осы сәттегі қызметпен шатастырмау керек.

Қайта орындауға ишара: Кенді табиғи қордан алу мен металға өңдеу қандай екі бөлек қызмет?