Әлеуметтік география Зерттеулер карталар мен мәліметтер базасы

Ереже: Халықтың орналасуын түсіндіруде табиғи орта, тарихи қалыптасу және экономикалық мүмкіндіктер бірге қарастырылады. Бір фактордың ықпалы барлық жерде бірдей болмайды; технология, көлік және әлеуметтік жағдай да бұрын қолайсыз аумақтың игерілуіне мүмкіндік беруі мүмкін.

Қолдану: Су мен климат табиғи, бұрынғы қоныстану жолдары тарихи, жұмыс орындары экономикалық факторларға жатады. Сондықтан берілген үш топты бірге қамтитын жауап дұрыс; зерттеу тек ауа райын талдаумен шектелмеген.

Қате нұсқаларды ажырату: «Тек» деп берілген жауаптар сипатталған факторлардың бір бөлігін елемейді. Демография мен этностық құрам халықты сипаттағанымен, шарттағы су, тарихи жол және жұмыс орындарының үш түрлі мағынасын алмастырмайды. Құбылыстың бірнеше себебін бір ғана себепке түсірмеу қажет.

Қайта орындауға ишара: Шарттағы әр деректі жеке топқа жатқыз: табиғи орта ма, өткен қоныстану ма, әлде шаруашылық мүмкіндік пе?

Ереже: Қоныстану белдеуі халық пен шаруашылық нысандары салыстырмалы шоғырланған кеңістіктік жүйені білдіреді. Қазақстанның тарихи басты белдеуін солтүстік және оңтүстік тармақтармен сипаттайды. Бұл басқа өңірлерде халық жоқ немесе жаңа орталықтар дамымайды деген сөз емес.

Қолдану: Сұрақ тарихи қалыптасқан басты қоныстану белдеуінің екі негізгі тармағын сұрайды. Солтүстік және оңтүстік жұбы сәйкес келеді; орталық пен батыстың игерілу ошақтары осы үлгінің атауын автоматты өзгертпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар ел аумағының өзге бөліктерін не жекелеген табиғи өңірлерді ғана қамтиды. Белдеуді елдің барлық қоныстарының толық тізімімен шатастыруға болмайды. Оның шекарасы зерттеу масштабына байланысты жалпыланғанын, ал нақты елді мекендердің таралуы күрделірек екенін ескеру қажет.

Қайта орындауға ишара: Елдің шекаралық бөліктерінде тарихи шоғырланған екі кең тармақты еске түсір.

Ереже: Қазақстан қоныстануының жалпыланған сызбасында солтүстік және оңтүстік тармақтар шығыс бөлікте Алтай маңында жақындасады. Мұндай белдеу нақты әкімшілік шекара немесе барлық тұрғын орналасқан тұтас жолақ емес; кеңістіктік шоғырлануды түсіндіретін аймақтық үлгі болады.

Қолдану: Сұрақ шығыстағы екі тармақтың жақындасу орнын сұрайды. Берілген таулы өңірлердің ішінде Алтай сәйкес. Жауапты ел картасындағы бағытпен салыстырып тексеру қажет: батыстағы Мұғалжар мен Маңғыстау бұл орынға келмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қаратау мен Іле Алатауы оңтүстік және оңтүстік-шығыс қоныстануына маңызды болғанымен, сұралған шығыстық түйісу орнын алмастырмайды. Таудың елді мекендерге ықпалы бар екені кез келген тауды осы сұраққа дұрыс жауап етпейді. Географиялық бағыт пен нақты нысанды бірге сәйкестендіру қажет.

Қайта орындауға ишара: Алдымен елдің шығысын тап; содан кейін солтүстік және оңтүстік тармақтардың жақындасу орнын анықта.

Ереже: Белгілі аумақтағы халықтың жалпы ел халқындағы үлесі бөлік санын бүтін санға бөліп, жүз пайызға көбейтумен табылады. Аумақ үлесін халық үлесімен шатастырмау керек: шағын ауданда көп халық шоғырлануы мүмкін. Есептегі сандар оқу үшін берілген шартты мәліметтер болады.

Қолдану: Есептеу: 18/20 × 100% = 90%. Қалған екі миллион адам белдеуден тыс тұрады, олардың үлесі он пайыз болады. Бұл белдеуден тыс жерде халық мүлде жоқ деген тұжырымға жол бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: 10% қалған халықтың үлесін береді, 18% миллион адам санын пайызға қате айналдырады. 50% және 95% берілген қатынасқа сәйкес емес. Алдымен сұралған бөлік пен жалпы жиынтықты анықтап, екі топ үлесінің қосындысын тексеру пайдалы.

Қайта орындауға ишара: Белдеудегі тұрғындарды бүкіл ел тұрғындарына бөл; өлшем бірліктерінің қысқаратынын тексер.

Ереже: Орташа халық тығыздығы бірлік ауданға келетін тұрғын санын көрсетеді. Ол халық санын аумақ ауданына бөлу арқылы табылады; орташа мән тұрғындар аумақтың әр жеріне бірдей таралған дегенді білдірмейді. Ірі аумақ ішінде тығыз қала мен сирек қоныстанған жер қатар болуы мүмкін.

Қолдану: Шартта N адам және S шаршы километр берілген. Сондықтан N/S нәтижесі адам/км² бірлігін береді. Есепте тұрғын саны мен аудан бірдей аумақ шекарасына қатысты болуы тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: S/N кері көрсеткішті, яғни бір тұрғынға келетін ауданды береді. Көбейту тығыздық бірлігін шығармайды, ал адам мен шаршы километрді қосу не азайту мағынасыз. Формуланы есте сақтаумен бірге нәтижесінің өлшемін тексеру есеп қатесін анықтауға көмектеседі.

Қайта орындауға ишара: Нәтиже бір шаршы километрге неше адам келетінін көрсетуі керек.