Қазақстанның табиғи ресурстық әлеуеті

Ереже: Шаруашылықтың табиғи негізі пайдаланылатын ресурстармен және қызмет жүргізілетін табиғат жағдайларымен байланысты. Табиғи әлеуетті игеру мүмкіндігі технологияға, экономикаға және экологиялық шектеулерге де тәуелді. Сондықтан ресурс қорының көптігі автоматты түрде жоғары әл-ауқат немесе қауіпсіз өндіріс дегенді білдірмейді.

Қолдану: Шартта кен, су және жермен бірге климат пен бедер берілген. Бұл табиғат ресурстары мен жағдайларын бірге бағалауды көрсетеді. Бюджет пен еңбек мамандары маңызды болғанымен, табиғи негіздің тікелей құрамдасы емес.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптар қаржы, халық, ақпарат немесе басқару салаларын сипаттайды. Оларды табиғи әлеуетпен шатастыру оның мәнін өзгертеді. Толық экономикалық бағалауда осы факторлар кейін қосылуы мүмкін, бірақ алдымен зерттелген табиғи нысандар мен жағдайларды дұрыс ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Тізімдегі нысандар табиғаттан алына ма және табиғи ортаға жата ма?

Ереже: Табиғат ресурсы адамдардың қажеттілігін өтеуге пайдаланылатын табиғи компонентті немесе оның қасиетін білдіреді. Бір компонент әртүрлі жағдайда ресурс та, қызмет жүргізу жағдайы да болуы мүмкін. Жіктеу оның қарастырылып отырған пайдалану рөліне байланысты жүргізіледі.

Қолдану: Өзен суы егістікке тікелей жұмсалып отыр, сондықтан су ресурсы ретінде қарастырылады. Судың табиғи айналымға қатысуы оны шектеусіз алуға болады дегенді білдірмейді: қолжетімді мөлшер мен экожүйе қажеттілігі ескерілуі тиіс.

Қате нұсқаларды ажырату: Су табиғи орта құрамына кіреді, ал оны егістікке нақты алу ресурс ретінде пайдалануды көрсетеді. Оны дайын өнеркәсіптік бұйыммен, минералдық қормен немесе жасалған жабдықпен теңестіру дұрыс емес. Табиғи жағдай мен ресурс кейде бір компонентке қатысты қолданылғанымен, осы шарттағы пайдалану рөлі шешуші.

Қайта орындауға ишара: Шаруашылық табиғи компоненттің өзін тікелей пайдаланып отыр ма?

Ереже: Ресурстардың табиғи жіктелуі олардың табиғаттың қай компонентіне жататынына негізделеді. Пайдалану саласы, бағасы, орналасқан әкімшілік бірлік және меншік нысаны басқа белгілер болады. Бір ресурс бірнеше шаруашылық салада пайдаланылғанымен, оның табиғи тобы сол себептен өзгермейді.

Қолдану: Минерал, су, жер және тірі ағзалар табиғаттың әртүрлі компоненттерін көрсетеді. Сондықтан дұрыс негіз табиғат компонентіне жатуы болады. Мысалы, су ауыл шаруашылығында да, өнеркәсіпте де қолданылуы мүмкін.

Қате нұсқаларды ажырату: Пайдалану саласы шаруашылық жіктеуін, баға экономикалық бағалауды, аудан орналасуды, меншік құқықтық қатынасты сипаттайды. Оларды бір қатарға араластыру топтардың мағынасын бұзады. Алдымен топ атауларының ортақ белгісін анықтау жіктеуді дұрыс түсіндіруге көмектеседі.

Қайта орындауға ишара: Берілген топтардың атауы ресурстың неден тұратынын ба, әлде кімге сатылатынын ба көрсетеді?

Ереже: Шаруашылық жіктеу ресурстың қандай қызметке пайдаланылатынын негізге алады. Бір ресурс бірнеше бағытқа жарауы мүмкін: су өндіріс, егіншілік және демалыс үшін қажет. Сондықтан мұндай топтар табиғи компоненттер бойынша жіктеумен барлық жағдайда бірдей болмайды.

Қолдану: Шартта өнеркәсіп, егіншілік және демалыс қызметтері аталған. Дұрыс жауап пайдалану бағыты болады. Мұнда ресурс пайда болған уақыт немесе құрам емес, адамның оны қандай қажетке жұмсайтыны салыстырылған.

Қате нұсқаларды ажырату: Жас пен химиялық құрам ресурстың табиғи қасиеттерін, әкімшілік атау орналасуын, қалпына келу жылдамдығы жаңару мүмкіндігін сипаттайды. Олар осы үш қызметтік топтың ортақ негізін бермейді. Жіктеу сұрағында атауларды жаттаумен бірге олардың қандай сұраққа жауап беретінін анықтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Топтар «ресурс неден тұрады?» дегенге ме, әлде «не үшін пайдаланылады?» дегенге ме жауап береді?

Ереже: Мұнай геологиялық ұзақ уақыт ішінде қалыптасады және өндірілген қор адамдық уақыт ауқымында қайта жаңармайды. Сондықтан ол сарқылатын, қалпына келмейтін ресурсқа жатады. Энергия ағындары мен биологиялық өсімнің жаңару сипаты мұнай қорынан өзгеше, бірақ олардың да пайдалану шектеулері бар.

Қолдану: Берілген нұсқалар ішінде мұнай осы белгіге сәйкес. Қордың қайта бағалануы немесе жаңа кеннің табылуы өндірілген мұнайдың қысқа мерзімде табиғи қайта пайда болғанын білдірмейді; бұл есепке алынған қордың өзгеруі болады.

Қате нұсқаларды ажырату: Орман өсімі қалпына келу үдерісімен байланысты, жел мен күн және өзен ағыны энергия ағындарын сипаттайды. Оларды мұнай сияқты жер қойнауындағы бір реттік қормен теңестіру дұрыс емес. Сонымен бірге жаңаратын ресурсты кез келген көлемде зиянсыз пайдалануға болады деген қорытынды да шықпайды.

Қайта орындауға ишара: Ресурс жаңа табиғи ағынмен толықтырыла ма, әлде оның қоры геологиялық ұзақ уақытта жиналған ба?