Мұхтар Әуезов

Ереже: Өмірбаяндық дата нақты тұлға мен оқиғаға байланысты сақталады. Туған жылды туындының басылған жылымен немесе басқа автордың өмірбаянымен шатастырмаймыз. Датаны білу қаламгердің тарихи буынын түсінуге көмектеседі, бірақ оның барлық шығармасының оқиға уақытын сол жылмен шектеуге болмайды.

Қолдану: Мұхтар Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте туған. Сондықтан 1897 дұрыс. Оның Абай туралы роман жазуы өз өмірбаянын Абайдың өмірімен бірдей етпейді. Бұл сұрақта туған жыл сұралған; романдардың жариялану жылдары бөлек әдеби-библиографиялық дерек болады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) 1935 — Қадыр Мырзалиевтің туған жылы; Әуезов өмірбаянына жатпайды.

B) 1943 — Оралхан Бөкейдің туған жылы; тұлға мен дата жұбы ауысқан.

D) 1948 — Жарасқан Әбдірашев пен Баққожа Мұқайдың туған жылы; Әуезовке сәйкес емес.

E) 1980 — Ерболат Әбікеннің туған жылы; ол кейінгі әдеби буынға жатады.

Қайта орындауға ишара: Әуезовтің өмірі 1897–1961 жылдар аралығын қамтиды.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Абай жолы» — Мұхтар Әуезов туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Пәтер іздеп жүр едік» — Ерболат Әбікен туындысы. Бір бағдарламада қарастырылған шығармалардың авторлары жеке сақталады; Әуезовтің роман-эпопеясын басқа қаламгердің мәтінімен алмастыруға болмайды.

C) «Өмірзая» — Баққожа Мұқай туындысы. Бір бағдарламада қарастырылған шығармалардың авторлары жеке сақталады; Әуезовтің роман-эпопеясын басқа қаламгердің мәтінімен алмастыруға болмайды.

D) «Атау кере» — Оралхан Бөкей туындысы. Бір бағдарламада қарастырылған шығармалардың авторлары жеке сақталады; Әуезовтің роман-эпопеясын басқа қаламгердің мәтінімен алмастыруға болмайды.

E) «Дала, сенің ұлыңмын» — Жарасқан Әбдірашев туындысы. Бір бағдарламада қарастырылған шығармалардың авторлары жеке сақталады; Әуезовтің роман-эпопеясын басқа қаламгердің мәтінімен алмастыруға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Мұхтар Әуезов мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

B) Көркем жанрлар берілген.

C) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

D) Шартта бірнеше сала анық аталған.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Қатардағы даталар Мұхтар Әуезов өмірі не мұрасының жекелеген кезеңдерін реттеуге мүмкіндік береді. Олар туындылардың сапасын немесе деректе көрсетілмеген барлық кезеңді анықтамайды. Хронологияны бағалау мен себептік тұжырымнан ажырату маңызды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Кейінгі жарияланым не оқу датасы туған жыл емес.

C) Даталар әртүрлі.

D) Берілген қатар алғашқы әрекетті толық дәлелдемейді.

E) Ертерек болуы автоматты сапа өлшемі емес.

Қайта орындауға ишара: Дата нені растайды, нені растамайды?

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Мұхтар Әуезов тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

B) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

C) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

E) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?