Ерболат Әбікен

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Ерболат Әбікенұлы туған жері — Шыңжаңдағы Мөргу ауылы. Өмірбаяндық мекенді шығарманың оқиға орнына немесе кейінгі жұмыс қаласына теңеуге болмайды. Туған жер дерегі нақты тұлғаға қатысты; ол бүкіл шығармалары тек осы жерде өтеді деген қорытынды бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Қызылорда өңіріндегі Ақшатау — Қызылорда өңірі аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Шыңжаңдағы Мөргу ауылы деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

B) Алтайдағы Шыңғыстай — Шығыс Қазақстандағы Алтай аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Шыңжаңдағы Мөргу ауылы деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

C) Семей өңіріндегі Қасқабұлақ — Семей өңірі аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Шыңжаңдағы Мөргу ауылы деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

D) Алматы өңіріндегі Нарынқол — Алматы өңірі аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Шыңжаңдағы Мөргу ауылы деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Туған жерді қызмет еткен мекеннен ажырат.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Пәтер іздеп жүр едік» — Ерболат Әбікенұлы туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Атау кере» туындысының авторы — Оралхан Бөкей. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

C) «Өмірзая» туындысының авторы — Баққожа Мұқай. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

D) «Дала, сенің ұлыңмын» туындысының авторы — Жарасқан Әбдірашев. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

E) «Абай жолы» туындысының авторы — Мұхтар Әуезов. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Ерболат Әбікенұлы мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Шартта бірнеше сала анық аталған.

B) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

C) Көркем жанрлар берілген.

D) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Қатардағы даталар Ерболат Әбікенұлы өмірі не мұрасының жекелеген кезеңдерін реттеуге мүмкіндік береді. Олар туындылардың сапасын немесе деректе көрсетілмеген барлық кезеңді анықтамайды. Хронологияны бағалау мен себептік тұжырымнан ажырату маңызды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Берілген қатар алғашқы әрекетті толық дәлелдемейді.

C) Ертерек болуы автоматты сапа өлшемі емес.

D) Даталар әртүрлі.

E) Кейінгі жарияланым не оқу датасы туған жыл емес.

Қайта орындауға ишара: Дата нені растайды, нені растамайды?

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Ерболат Әбікенұлы тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

C) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

D) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

E) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?