Өмірзая

Ереже: Көркем тартыс адамдардың мақсаттары, құндылықтары немесе қоғамдық жағдай арасындағы қайшылықтан туады. Оқиғаның сыртқы көрінісін ғана емес, қарсы тұрған мүдделерді анықтау керек. Ішкі тартыс адамның өз бойындағы екі ұстанымның күресін білдіреді. Әлеуметтік тартысты бір адамның көңіл күйімен немесе кездейсоқ ұсақ кедергімен шектеуге болмайды.

Қолдану: Аяғанның зерттеуге адалдығы сыртқы қысыммен қайшы келеді. Бұл жеке келіспеушіліктен кең, ғылыми және адамдық еркіндік мәселесіне қатысты тартыс. Екі қарсы мүддені нақты атау романның әлеуметтік мазмұнын ашады.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Мереке туралы жағдай жоқ.

C) Жеке оқиға барлық бейненің мінезін теңестірмейді.

D) Қайшылық адамдар мен орта арасында.

E) Шартта ақша негізгі себеп емес.

Қайта орындауға ишара: Кейіпкер нені сақтағысы келеді, орта неге мәжбүрлейді?

Ереже: Диалог кейіпкерлер арасындағы көзқарас айырмасын және ортақ адамдық мәселені аша алады. Әр репликаны кім айтқанын, нені сынағанын және нені қорғағанын ажырату керек. Бір кейіпкердің сөзі бүкіл шығарманың соңғы авторлық үкімі деп қабылданбайды; сөздердің өзара қатынасы талданады.

Қолдану: Рахия баланың әкесіне келмеуін перзенттік міндетке сай емес деп сынайды. Әке ренішіне қарамастан баласының амандығын тілейді. Осыдан ата-аналық жанашырлық пен орындалмаған перзенттік борыш арасындағы қайшылық көрінеді. Екі сөйлеушінің бағыты толық бірдей емес, бірақ екеуі де отбасы қатынасын қозғайды.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Пікірлерде айырма бар: бірі айыптайды, екіншісі баласын аяйды.

C) Мамандық таңдауы шартта берілмеген; ол негізгі адамдық мәселені алмастырады.

D) Автор өмірбаяны кейіпкерлердің диалогінде анықталмайды.

E) Репликалар ауа райын болжау туралы емес, бала мен әке қатынасы туралы.

Қайта орындауға ишара: Бірі баланы сынайды, екіншісі не үшін оны қорғайды?

Ереже: Жанама мінездеуде кейіпкердің қасиеті ісі, таңдауы, сөзі және өзге адамдармен қатынасы арқылы ашылады. Тура мінездеуде баяндаушы қасиетті тікелей атайды. Баға беру үшін әрекеттің себебі мен салдарын бірге қарастырамыз. Кейіпкердің пікірі автоматты түрде автордың ұстанымы бола алмайды; шығармадағы өзге белгілер де ескеріледі.

Қолдану: Аяған ұстазын білімімен ғана емес, ар тазалығымен де қадірлейді. Қарттың бейнесі осы адамгершілік өлшемді есіне түсіреді. Демек ұстаздан қалған рухани үлгі шәкірттің қазіргі бағалауына әсер етеді. Сыртқы ұқсастық екі адамның бір тұлға екенін дәлелдемейді; маңыздысы — олардың қасиеттерін салыстыру арқылы ашылған сабақтастық.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Ұстазды ар тазалығы үшін қадірлеу тарихтан бас тартуға тең емес; ондай мәлімет шартта жоқ.

B) Шартта сауда не ақы жоқ; байланыс ұстаздың адамгершілік үлгісін қадірлеуге негізделген.

C) Адамгершілік үлгіні сақтау ұстаздың бүкіл өмірін өзгеріссіз қайталау емес.

E) Аяған ұстазын еске алады; шәкірт пен ұстаз — екі бөлек тұлға.

Қайта орындауға ишара: Оларды байланыстыратын құндылықты анықта.

Ереже: Дереккөзбен жұмыс жасағанда авторды, жарияланым уақытын, жанрын және дәйексөздің контекстін тексереміз. Көркем мәтін кейіпкерін тарихи адамның толық өмірбаянына теңеуге болмайды. Кейінгі сахналық нұсқа түпнұсқадан өзгеше болуы мүмкін. Өзіміз құрастырған сөйлемді классиктің дәл сөзі деп көрсету деректің шынайылығын бұзады.

Қолдану: Сыздық төре — тарихи тұлға, Аяған романның көркем әлеміне жатады. Оларды бір дерек түрінде қарастыру жаңсақ қорытынды береді. Тарихи мәлімет бөлек құжатпен тексеріледі, кейіпкер әрекеті әдеби мәтін шеңберінде талданады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Роман тарихи тұлғаларды пайдалана алады.

B) Көркем оқиға құжатқа тең емес.

C) Берілген толық аты Кенесарыұлы.

D) Автор мен кейіпкер бөлек.

Қайта орындауға ишара: Қай есім тарихи, қайсысы көркем бейне?

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Роман адал адамның қасіреті арқылы оны туғызған ортаны сынайды. Зардаптың болуы адалдықты қажетсіз етпейді. Бағалау кейіпкердің ұстанымын емес, сол ұстанымға қарсы қысымның адамдық салдарын түсіндіруі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Тартысты тану өздігінен қате емес.

C) Пікірде кейіпкер әрекеті айтылған.

D) Атауды жазу пікірдің қисынын шешпейді.

E) Проза болуы бұл бағалауды дәлелдемейді.

Қайта орындауға ишара: Сын адалдыққа ма, оны жазалаған ортаға ма бағытталған?