Баққожа Мұқай

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: Баққожа Мұқай туған жері — Алматы өңіріндегі Нарынқол. Өмірбаяндық мекенді шығарманың оқиға орнына немесе кейінгі жұмыс қаласына теңеуге болмайды. Туған жер дерегі нақты тұлғаға қатысты; ол бүкіл шығармалары тек осы жерде өтеді деген қорытынды бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Шыңжаңдағы Мөргу ауылы — Қытайдағы Шыңжаң аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Алматы өңіріндегі Нарынқол деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

B) Алтайдағы Шыңғыстай — Шығыс Қазақстандағы Алтай аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Алматы өңіріндегі Нарынқол деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

C) Қызылорда өңіріндегі Ақшатау — Қызылорда өңірі аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Алматы өңіріндегі Нарынқол деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

E) Семей өңіріндегі Қасқабұлақ — Семей өңірі аймағына қатысты нұсқа. Бұл мекенді Алматы өңіріндегі Нарынқол деген нақты туған жермен алмастыру тұлғаның өмірбаяндық дерегін өзгертеді. Туған ауыл мен кейінгі қызмет орнын ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Туған жерді қызмет еткен мекеннен ажырат.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Өмірзая» — Баққожа Мұқай туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Абай жолы» туындысының авторы — Мұхтар Әуезов. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

B) «Пәтер іздеп жүр едік» туындысының авторы — Ерболат Әбікен. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

C) «Атау кере» туындысының авторы — Оралхан Бөкей. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

D) «Дала, сенің ұлыңмын» туындысының авторы — Жарасқан Әбдірашев. Атаулардың бір әдеби оқу бағдарламасында қатар кездесуі авторларының бірдей екенін білдірмейді; автор мен туынды жұбы сақталуы тиіс.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Баққожа Мұқай мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

B) Шартта бірнеше сала анық аталған.

C) Көркем жанрлар берілген.

E) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Өмірбаяндық оқиғаларды салыстыруда дата, еңбек және оқиға түрі бірге сақталады. Марапат жылы туындының жазылған не алғаш жарияланған жылымен автоматты түрде тең емес. Жауап шарттағы екі деректің байланысын ғана көрсетуі тиіс; жаңа автор немесе жаңа дата қосу деректі бұрмалайды.

Қолдану: 1982 < 2000, сондықтан «Өмірзая» романына берілген марапат кейін болған. Екі оқиғада да лауреат — Баққожа Мұқай, бірақ марапатталған еңбектер мен жылдары бөлек. Бұл мәліметтен романды дәл 2000 жылы жазды немесе басқа аталған кітаптары бір кезде шықты деген қорытынды жасалмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) 2000 — марапат жылы; туған жыл деп өзгерту оқиға түрін шатастырады.

B) Авторды ауыстыруға негіз жоқ: екі дерек те Мұқайға қатысты.

D) 1982 мен 2000 әртүрлі жылдар; арасы он сегіз жыл.

E) Шартта 1982 жылғы марапат пьеса мен хикаялар кітабына қатысты берілген.

Қайта орындауға ишара: Жылды, оқиғаны және туындыны үш бөлек бағанға сәйкестендір.

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Баққожа Мұқай тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

B) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

C) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

D) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?