Жарасқан Әбдірашев

Ереже: Өмірбаяндық дата нақты тұлға мен оқиғаға тиесілі болады. Туған жылды алғашқы жинақ шыққан жылмен немесе басқа қаламгердің туған жылымен шатастырмаймыз. Бір әдеби бөлімде бірнеше автор қарастырылса да, олардың өмірбаяндық деректері жеке сақталады.

Қолдану: Жарасқан Әбдірашев 1948 жылы 7 наурызда туған. Сондықтан 1948 дұрыс жауап. Оның 1969 жылы университет бітіруі мен «Тұңғыш кітап» жинағының шығуы кейінгі оқиғалар. Туған жылы ақынның соғыстан кейінгі буынға жататынын түсінуге көмектеседі, бірақ әр өлеңінің мазмұнын толық түсіндірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) 1947 — бір жыл ерте дата; ол Әбдірашевтің 1948 жылы туғаны туралы дерекпен сәйкес келмейді. Бір жылдық айырма да өмірбаяндық мәліметті өзгертеді.

B) 1935 — Қадыр Мырзалиевтің туған жылы; ақынның аты мен датасы шатастырылған.

C) 1943 — Оралхан Бөкейдің туған жылы; авторлардың өмірбаяны ауыстырылған.

D) 1897 — Мұхтар Әуезовтің туған жылы; ол басқа әдеби буынға жатады.

Қайта орындауға ишара: Әбдірашевтің өмірі 1948–2001 жылдар аралығын қамтиды.

Ереже: Деректі түсіну үшін оның кімге, қай кезеңге және қандай оқиғаға қатысты екенін ажырату керек. Өмірбаян, шығарма мазмұны және оқырманның бағасы бірдей ақпарат емес. Қорытынды берілген мәліметтен шығуы тиіс; мәтінде жоқ себепті, қызметті немесе жетістікті өзіміз қосуға болмайды.

Қолдану: «Дала, сенің ұлыңмын» — Жарасқан Әбдірашев туындысы. Автор мен шығарманы сәйкестендіру әдеби талдаудың бастапқы дерегін дұрыс анықтайды. Атауы ұқсас тақырыпты қозғағанымен, өзге автордың кітабын осы қаламгерге телуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) «Пәтер іздеп жүр едік» — Ерболат Әбікеннің әңгімесі; туынды мен автор байланысы ауысқан.

B) «Атау кере» повесін Оралхан Бөкей жазған, ол Әбдірашев поэзиясына жатпайды.

C) «Абай жолы» — Мұхтар Әуезовтің роман-эпопеясы; жанр да, автор да бөлек.

D) «Өмірзая» — Баққожа Мұқайдың романы; Әбдірашевтің өлең атауын алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Шығарманың атауын нақты авторымен сәйкестендір.

Ереже: Жанрды мәтіннің мақсаты мен көркем ұйымдасуына қарап анықтаймыз. Прозада баяндау, поэзияда ырғақ пен лирикалық толғаныс, драматургияда сахналық әрекет пен репликалар маңызды. Автор бірнеше жанрда жазуы мүмкін. Бір шығарманың белгісін оның барлық мұрасына телу дұрыс емес; нақты берілген нысанға сүйену қажет.

Қолдану: Жарасқан Әбдірашев мұрасындағы аталған салалар әртүрлі көркем және қоғамдық міндет атқарады. Сондықтан бір туындының белгісін бүкіл шығармашылығына тарату дұрыс емес. Нақты мәтінді талдағанда оның жеке жанры мен мақсаты көрсетілуі керек.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Әртүрлі салалар форма айырмасын білдіреді.

C) Шартта бірнеше сала анық аталған.

D) Көркем жанрлар берілген.

E) Жанрлар өмірбаянмен шектелмейді.

Қайта орындауға ишара: Аталған салалар біреу ме, бірнешеу ме?

Ереже: Хронологияны анықтауда атауларды даталарымен бірге сақтаймыз да, жылдарды өсу ретіне келтіреміз. Жылдың ерте не кеш болуы шығарманың жақсы не нашар екенін білдірмейді. Бұл тапсырма әдеби бағалауды емес, берілген жарияланымдардың уақыт байланысын тексереді.

Қолдану: Ең ерте жыл — 1969: «Тұңғыш кітап». Одан кейін 1970 жылғы «Ақ қайран», соңында 1975 жылғы «Дала, сенің ұлыңмын» тұрады. Осы қатарда үш атау да өз датасымен дұрыс жұпталған. Автордың басқа жинақтары көрсетілмегендіктен, оларды аралық орындарға өзіміз қоспаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) 1975 жылғы ең кейінгі жинақ бірінші орынға қойылған.

B) 1970 жылғы еңбек 1969 жылғы еңбектен бұрын қойылған.

C) Бұл қатар 1975 → 1970 → 1969 болып, сұралған бағытқа кері жүреді.

E) 1975 пен 1970 орындары ауысқан: соңғы екі жыл өсу ретіне сәйкес емес.

Қайта орындауға ишара: 1969 → 1970 → 1975 тізбегіне атауларды сәйкестендір.

Ереже: Әдеби пікір тезис, нақты дәлел және олардың байланысын түсіндіретін талдаудан құралады. Кейіпкердің бір әрекеті белгілі қырын ашады, бірақ бүкіл өміріне қатысты шексіз тұжырымды растамайды. Пікірдің сенімділігін сөздің көтеріңкілігі емес, келтірілген оқиғаға сәйкестігі анықтайды. Қорытындыны дәлел көлемінен асырып жібермеу керек.

Қолдану: Жарасқан Әбдірашев тәжірибесі адамдарды, тілді және қоғамдық жағдайды байқауға мүмкіндік берген. Осы орта материалға ықпал ете алады, бірақ әр эпизодтың тура көшірілгенін дәлелдемейді. Байланысты ықтимал әсер ретінде нақтылау деректен асып кетпеуге көмектеседі.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Тәжірибе көркем ұйымдасуды алмастырмайды.

B) Жеке стиль мен таңдау әртүрлі.

D) Көркем өңдеу мүмкіндігі сақталады.

E) Ықпал міндетті мазмұн көшірмесі емес.

Қайта орындауға ишара: Тәжірибе мен дайын көркем нәтиже бірдей ме?