Қазақстанның жер қойнауы байлықтары

Ереже: Жер қойнауы жердің беткі топырағы мен су айдындарының түбінен төмен орналасқан бөліктерін қамтиды. Онда қатты, сұйық және газ тәрізді пайдалы қазбалар болуы мүмкін. Бұл ұғымды атмосферамен немесе тек тірі ағзалар таралған қабатпен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Сұрақ табиғи бөліктің орналасуын сұрайды. Жер қыртысының төменгіге қарай жалғасатын бөлігі берілген анықтамаға сәйкес келеді. Қойнау тек бір кен орны емес, пайдалы қазбалар болуы мүмкін кеңірек орта. Сондықтан нақты орналасуды сипаттайтын жауап таңдалады.

Қате нұсқаларды ажырату: Газ қабығы атмосфераға, тірі ағзалар мен өсімдік жамылғысы биологиялық ортаға қатысты. Мұхиттың еркін су қабаты қойнаудың өзін сипаттамайды. Су түбінен төменгі жыныстар мен су қабатын ажырату маңызды.

Қайта орындауға ишара: Әр нұсқаның жер бетіне және су түбіне қатысты орналасуын анықта.

Ереже: Табиғи ресурстар — адам қажетіне пайдаланылатын табиғаттың құрамбөліктері мен мүмкіндіктері. Су, орман және минералдық қорлар әртүрлі ресурс түрлеріне жатады. Олардың бәрі міндетті түрде бірдей жылдамдықпен қалпына келмейді, сондықтан пайдалану тәртібі де әртүрлі болуы мүмкін.

Қолдану: Сұрақ үш түрлі табиғи байлықты біріктіреді. Ортақ белгісі — табиғаттан алынуы және адам қажеттілігіне пайдаланылуы. Сондықтан табиғи ресурстар деген ұғым таңдалады. Бір ғана пайдалы қазба атауы бұл тізімдегі орман мен судың бәрін қамтымайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Дайын бұйымдар мен инфрақұрылым адамның өңдеуі немесе құрылысы нәтижесінде жасалады. Өлшеу құралдары да осы табиғи қорлардың жалпы атауы емес. Табиғи шикізат пен одан дайындалған өнімді жіктеуде ажырату қажет.

Қайта орындауға ишара: Тізімдегі заттар дайын бұйым ба, әлде табиғаттағы қор ма, салыстыр.

Ереже: Кен орны пайдалы минералдық шикізаттың табиғи шоғырлануымен сипатталады. Оны игеру мүмкіндігі құрам, қор, тереңдік және басқа жағдайларға байланысты бағаланады. Кеннің табиғи орналасуын оны кейін өңдейтін өндіріс нысанымен шатастыруға болмайды.

Қолдану: Сұрақ табиғи шоғырланған жерді атайды. Сондықтан кен орны дұрыс жауап. Ол міндетті түрде зауыттың өзімен бір орында болмайды, шикізат өндірілген соң тасымалданып, өңделуі мүмкін. Ұғымды таңдау үшін табиғи нысан мен өндірістік әрекетті ажырату жеткілікті.

Қате нұсқаларды ажырату: Фабрика мен цех өңдеу жүргізетін орындар. Қойма өнім сақтайды, сұрыптау алаңы қалдықты бөледі. Бұлар шикізаттың табиғи шоғырлануын білдірмейді. Кен орнының болуы дайын металл өндіріліп қойғанын да көрсетпейді.

Қайта орындауға ишара: Қай атау табиғи шоғырлануды, қайсысы адам салған нысанды білдіретінін анықта.

Ереже: Көмір ежелгі өсімдік қалдықтарының жиналып, көмілуі және ұзақ геологиялық өзгеруімен байланысты түзіледі. Ол органикалық текті шөгінді пайдалы қазба ретінде қарастырылады. Тау жыныстарының әрқайсысының қалыптасу жолы бөлек болғандықтан, бәрін бір топқа қосуға болмайды.

Қолдану: Шарт өсімдік қалдығы мен отындық қызметті қатар атайды. Осы белгілер көмірге сәйкес келеді. Дайын кен орнының бүгінгі жер бедері оның бастапқы түзілу ортасымен әрдайым бірдей емес, сондықтан тек жазық не тау деген белгі жеткіліксіз.

Қате нұсқаларды ажырату: Гранит, базальт және габбро магмалық жыныстар. Мәрмәр әктас тәрізді жыныстың метаморфтық өзгеруімен байланысты. Олар берілген өсімдік қалдығынан түзілетін отын анықтамасына келмейді. Жіктеуді шығу тегі бойынша сақтау қажет.

Қайта орындауға ишара: Отындық қасиет пен органикалық қалдықтан түзілу белгісін бірге пайдалан.

Ереже: Қазақстанның батыс бөлігіндегі шөгінді алаптар мұнай мен газдың ірі кен орындарымен байланысты. Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ осы кең аймақта орналасады. Бұл елдің басқа бөліктерінде көмірсутек қоры мүлде жоқ деген тұжырым емес.

Қолдану: Сұрақ нақты үш атаудың ортақ ірі географиялық аймағын сұрайды. Олардың орналасуын батыс бөлік біріктіреді. Қарашығанақ солтүстік-батыста, Теңіз бен Қашаған Каспий маңында орналасқаны осы кең жіктеуге сәйкес келеді. Барлық кенді бір нүкте деп қарастырмаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған бағыттар аталған үш кеннің ортақ негізгі аймағына сәйкес емес. Бір кен орнын өзге өңірдегі басқа атаумен шатастыру осындай қателікке әкелуі мүмкін. Ел ішіндегі бағыттарды салыстыру сұрақтың географиялық шегін сақтайды.

Қайта орындауға ишара: Үш кеннің Каспий маңы мен елдің жалпы картасындағы орнын еске түсір.