Жол ережесін сақтаймыз
7.7–8-параграф · Оқулықтың 127-беттері
«Қазақ тілі» оқулығының (5-сынып, Атамұра, 2017) «Жол ережесін сақтаймыз» тақырыбы, 7.7–8-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: ««Үлкенді сыйла.» сөйлеміндегі «үлкенді» қандай қызметте тұр?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Адамды атаған заттанған сын есім
Жауап нұсқалары
- A.Заттың белгісін ғана білдіретін анықтауыш
- B.Нақты мөлшерді көрсеткен сан есім
- C.Қимылды атаған етістік
- D.Материалды атаған негізгі зат есім
- E.Адамды атаған заттанған сын есімдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Сын есім заттың белгісін білдіреді, бірақ сөйлемде сол заттың немесе адамның орнына да жүре алады. Бұл құбылыс заттану деп аталады. Заттанған сөзге зат есімнің сұрағын қоямыз және түсіп қалған атауды мағынасына қарай қалпына келтіреміз. Тек жалғаудың бар-жоғына қарап шешпейміз: жалғаусыз заттану да мүмкін.
Қолдану: Үлкенді сөзі кімді деген сұраққа жауап береді, үлкен адамды деген мағынаны жеткізеді. Дұрыс жауап сөйлемдегі мағыналық қызметті сақтайды; бір түбір басқа сөйлемде зат есімді анықтап тұруы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Заттың белгісін ғана білдіретін анықтауыш: сипатталатын зат есім жоқ, үлкенді адамды алмастырған.
B) Нақты мөлшерді көрсеткен сан есім: сан білдірмейді.
C) Қимылды атаған етістік: сыйла — әрекет, үлкенді — оның нысаны.
D) Материалды атаған негізгі зат есім: түбір үлкен — сын есім, осы жерде адам орнына жүр.
Қайта орындауға ишара: Сөзден кейін сипатталатын зат есім бар ма, әлде сөз оның орнына жүр ме?
Дұрыс жауап: Адамды атаған заттанған сын есім
Жауап нұсқалары
- A.Заттың белгісін ғана білдіретін анықтауыш
- B.Адамды атаған заттанған сын есімдұрыс
- C.Сандық мөлшерді көрсеткен сан есім
- D.Бұйрық райлы етістік
- E.Өзгермеген негізгі зат есім
Түсіндірме
Ереже: Сын есім заттың белгісін білдіреді, бірақ сөйлемде сол заттың немесе адамның орнына да жүре алады. Бұл құбылыс заттану деп аталады. Заттанған сөзге зат есімнің сұрағын қоямыз және түсіп қалған атауды мағынасына қарай қалпына келтіреміз. Тек жалғаудың бар-жоғына қарап шешпейміз: жалғаусыз заттану да мүмкін.
Қолдану: Білімдіден кімнен деген сұраққа жауап береді; білімді адамнан деген тіркесті алмастырған. Дұрыс жауап сөйлемдегі мағыналық қызметті сақтайды; бір түбір басқа сөйлемде зат есімді анықтап тұруы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Заттың белгісін ғана білдіретін анықтауыш: білімді адамнан дегендегі адам сөзі түсіп қалған.
C) Сандық мөлшерді көрсеткен сан есім: мөлшер жоқ.
D) Бұйрық райлы етістік: үйрен — бұйрық, білімдіден — үйренетін адам.
E) Өзгермеген негізгі зат есім: білімді түбірі сындық қасиетті білдіреді.
Қайта орындауға ишара: Сөзден кейін сипатталатын зат есім бар ма, әлде сөз оның орнына жүр ме?
Дұрыс жауап: Адамды атаған заттанған сын есім
Жауап нұсқалары
- A.Зат есімді анықтаған сын есім
- B.Топтау сан есім
- C.Адамды атаған заттанған сын есімдұрыс
- D.Қимылды білдірген етістік
- E.Қыстырма сөз
Түсіндірме
Ереже: Сын есім заттың белгісін білдіреді, бірақ сөйлемде сол заттың немесе адамның орнына да жүре алады. Бұл құбылыс заттану деп аталады. Заттанған сөзге зат есімнің сұрағын қоямыз және түсіп қалған атауды мағынасына қарай қалпына келтіреміз. Тек жалғаудың бар-жоғына қарап шешпейміз: жалғаусыз заттану да мүмкін.
Қолдану: Жақсымен кіммен деген сұраққа жауап беріп, жақсы адаммен деген мағынаны атайды. Дұрыс жауап сөйлемдегі мағыналық қызметті сақтайды; бір түбір басқа сөйлемде зат есімді анықтап тұруы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Зат есімді анықтаған сын есім: кейін тұрған сипатталатын зат есім жоқ.
B) Топтау сан есім: қаншадан деген мөлшер жоқ.
D) Қимылды білдірген етістік: әрекет жолдас бол тіркесінде берілген.
E) Қыстырма сөз: айтушының пікір қатынасын білдірмейді.
Қайта орындауға ишара: Сөзден кейін сипатталатын зат есім бар ма, әлде сөз оның орнына жүр ме?
Дұрыс жауап: Адамды атаған заттанған сын есім
Жауап нұсқалары
- A.Мәселе сөзінің анықтауышы
- B.Реттік сан есім
- C.Қимылдың өткен шағы
- D.Адамды атаған заттанған сын есімдұрыс
- E.Одағай
Түсіндірме
Ереже: Сын есім заттың белгісін білдіреді, бірақ сөйлемде сол заттың немесе адамның орнына да жүре алады. Бұл құбылыс заттану деп аталады. Заттанған сөзге зат есімнің сұрағын қоямыз және түсіп қалған атауды мағынасына қарай қалпына келтіреміз. Тек жалғаудың бар-жоғына қарап шешпейміз: жалғаусыз заттану да мүмкін.
Қолдану: Ақылды кім шешті деген сұраққа жауап береді; ақылды адам сөйлемнің әрекет иесі болған. Дұрыс жауап сөйлемдегі мағыналық қызметті сақтайды; бір түбір басқа сөйлемде зат есімді анықтап тұруы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Мәселе сөзінің анықтауышы: ақылды кім деген сұраққа жауап беріп, әрекет иесін атайды.
B) Реттік сан есім: қатардағы орын жоқ.
C) Қимылдың өткен шағы: шешті — әрекет, ақылды — иесі.
E) Одағай: сезімдік леп емес.
Қайта орындауға ишара: Сөзден кейін сипатталатын зат есім бар ма, әлде сөз оның орнына жүр ме?
Дұрыс жауап: Оқушының белгісін білдіретін сын есім
Жауап нұсқалары
- A.Зат есім орнына жүрген заттанған сын есім
- B.Жинақтық сан есім
- C.Оқушының белгісін білдіретін сын есімдұрыс
- D.Іс-әрекетті білдіретін етістік
- E.Оқушының жеке есімі
Түсіндірме
Ереже: Сын есім заттың белгісін білдіреді, бірақ сөйлемде сол заттың немесе адамның орнына да жүре алады. Бұл құбылыс заттану деп аталады. Заттанған сөзге зат есімнің сұрағын қоямыз және түсіп қалған атауды мағынасына қарай қалпына келтіреміз. Тек жалғаудың бар-жоғына қарап шешпейміз: жалғаусыз заттану да мүмкін.
Қолдану: Ақылды сөзі қандай оқушы деген сұраққа жауап береді. Оқушы зат есімі бар, сондықтан бұл жерде заттану жоқ. Дұрыс жауап сөйлемдегі мағыналық қызметті сақтайды; бір түбір басқа сөйлемде зат есімді анықтап тұруы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: A) Зат есім орнына жүрген заттанған сын есім: оқушы зат есімі ашық берілген, ақылды оның белгісі.
B) Жинақтық сан есім: жинақ сан жоқ.
D) Іс-әрекетті білдіретін етістік: қимыл шешті сөзімен берілген.
E) Оқушының жеке есімі: жалпы сындық қасиет көрсетілген.
Қайта орындауға ишара: Сөзден кейін сипатталатын зат есім бар ма, әлде сөз оның орнына жүр ме?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақ тілі» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2017.