XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы рухани мәдениеттің дамуы

Ереже: Діннің таралуы бұрынғы мәдени тәжірибемен күрделі қатынаста жүруі мүмкін. Жаңа сенім қабылданғанда кейбір әдеттер сақталып, мағынасы өзгеруі ықтимал; бұл барлық қауымда бірдей болған міндетті үлгі емес.

Қолдану: Шарт кейбір адамдардың исламды қабылдап, бұрынғы ғұрыптың элементін жалғастырғанын нақтылайды. Сондықтан тарихи үдеріс қатар өмір сүру және бейімделу арқылы сипатталады.

Қате нұсқаларды ажырату: Толық бас тарту, бірден жойылу немесе барлық адамның бірдей тәжірибесі берілген мәліметтен шықпайды. Сұрақ сенімнің ақиқаттығын бағаламайды, тарихи қауымның тәжірибесін сипаттайды. Діни ілім мен адамдардың күнделікті ғұрпының айырмасын сақтау қажет.

Қайта орындауға ишара: «Кейбір» және «сақтады» белгілерін ескеріп, өзгеріс пен сабақтастықты бірге түсіндір.

Ереже: Діннің таралу қарқыны аймақтың қалалық байланысына, білім орындарына және бұрынғы мәдени ортасына тәуелді болуы мүмкін. Мешіт пен медресе исламдық өмірдің ұйымдасқан орталықтары ретінде маңызды рөл атқарған.

Қолдану: Сұрақ ең негізгі отырықшы-қалалық ортаны сұрайды. Оңтүстік Қазақстанның қалалары мұсылмандық білім мен ғибадат дәстүрінің орнығуымен тығыз байланысты болған.

Қате нұсқаларды ажырату: Малшылық, аңшылық және маусымдық жайылымды ортада да ислам тарала алды. Бірақ сұрақ мешіт-медресе жүйесі ерекше орныққан негізгі қалалық-егіншілік ортаны сұрайды. Басқа аймақтарды таңдау исламның болуын білім мекемелері тығыз орналасқан ортамен шатастырады; таралу барлық жерде бірдей жүрген жоқ.

Қайта орындауға ишара: Сырдария қалалары мен медреселер шоғырланған Қазақстан бағытын анықта.

Ереже: Тілдің қоғамдық маңызын әдеби мәтін, сөздік және күнделікті қатынас туралы деректер арқылы анықтауға болады. Көптілді мемлекетте бір тіл кең таралғаны барлық құжат тек сол тілде жазылды дегенді білдірмейді.

Қолдану: Сұрақ Алтын Ордадағы негізгі түркі ортасына және қыпшақ тілін үйрететін ескерткіштерге қатысты. Осы тілдік негіз жергілікті халық пен халықаралық байланыстарда маңызды болған.

Қате нұсқаларды ажырату: Латын еуропалық сөздіктерде, араб пен парсы басқа мәтіндерде қолданылған болуы мүмкін, бірақ бұл олардың жергілікті қыпшақ ортасының тілі екенін білдірмейді. «Бату тұсында барлық мемлекеттік құжат тек қыпшақша болды» деген абсолютті тұжырымнан сақтану қажет; құжат тілі жеке тексеріледі.

Қайта орындауға ишара: Куман атауымен байланысты ортағасырлық түркі тілін анықта.

Ереже: Куман тілі тарихи қыпшақ ортасымен байланысты. Сөздіктегі материал осы тілдік дәстүрді зерттеуге мүмкіндік береді, бірақ қолжазба тек бір тілден тұратын қарапайым біртілді кітап емес.

Қолдану: Сұрақ куман сөздерінің тарихи түркі тармағын анықтайды. Кітапта латын, парсы және басқа тілдік материал да кездескенімен, оның қыпшақтану үшін негізгі маңызы куман тілінің сақталған үлгілерінде.

Қате нұсқаларды ажырату: Оғыз, қарлұқ және бұлғар тармақтары түркі әлемінің басқа тарихи бағыттары. Олардың бәрі туыс болғанымен, нақты куман тілін кез келгенімен теңестіруге болмайды. Қазіргі қазақ тілімен байланысын да барлық сөз өзгеріссіз жетті деген пікірге айналдырмау қажет.

Қайта орындауға ишара: Куман және половец атаулары қай ортағасырлық түркі қауымына қатысты екенін еске түсір.

Ереже: Тіл үйрететін сөздік нақты байланыс қажеттілігінен туындауы мүмкін. Саудагер мен діни қызметкер жергілікті адамдармен түсінісу үшін сөздер, тіркестер және мәтін үлгілерін пайдаланған; қолданушылардың мақсаты бірдей болмауы мүмкін.

Қолдану: Шарт сөздік пен діни мәтінді бірге атайды. Сондықтан еңбек тек әдеби әшекей емес, халықаралық қатынаста тіл меңгеруге көмектескен құрал ретінде түсіндіріледі.

Қате нұсқаларды ажырату: Хан сайлау, құрылыс есебі, металл сынамасы және жер үлестіру сөздіктің осы тікелей міндетін сипаттамайды. Кітаптың құндылығын тек саудамен де шектеуге болмайды: ол діни және тілдік мәлімет сақтайды. Мәтіннің құрылымы мен пайдаланушы қажетіне қатар қарау керек.

Қайта орындауға ишара: Тілді білудің көпес пен діни уағызшыға ортақ практикалық пайдасын анықта.