Қазақ хандығының құрылуы

Ереже: Мемлекеттің негізін қалаушыларын оның кейінгі билеушілерінен ажырату қажет. Қазақ хандығы XV ғасырдағы саяси бөліну мен тайпалардың бірігуі жағдайында қалыптасты.

Қолдану: Керей мен Жәнібек өздеріне ерген қауымдарды Батыс Жетісуға бастап барып, дербес хандықтың құрылуына жетекшілік етті. Сондықтан сұрақ олардың ортақ қызметін анықтауға бағытталған.

Қате нұсқаларды ажырату: Есім, Тәуке, Қасым және Хақназар кейін биледі. Әбілқайыр әулеті қарсылас саяси күш болды, ал Бату мен Берке Алтын Орда тарихына жатады.

Қайта орындауға ишара: Әуелі құрылу кезеңін анықтап, хандықты құрған сұлтандарды оны кейін күшейткен хандардан бөліп қарастыр.

Ереже: Мемлекеттің құрылу алғышарттарын түсіндіруде оқиғалардың бір кезеңде болғанын тексеру қажет. Бір аумақта ертеректе өмір сүрген мемлекеттердің бәрі кейінгі оқиғаға тікелей қатыспайды.

Қолдану: Әбілқайыр билігіне наразылық сұлтандардың бөлінуіне ықпал етті. Моғолстандағы билік күресі мен сыртқы қауіп Есенбұғаның оларды қабылдауына саяси себеп болды.

Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жұптарда XV ғасырдың ортасынан әлдеқайда бұрын өмір сүрген мемлекеттер бар. Сондықтан олардың дағдарысын осы көші-қонның тікелей саяси жағдайы ретінде көрсету дұрыс емес.

Қайта орындауға ишара: Әр жұптың өмір сүрген уақытын Қазақ хандығы пайда болған ғасырмен салыстыр, содан кейін көршілестік пен билік мәселесін ескер.

Ереже: Халық пен мемлекеттің қалыптасуы ұзақ мерзімді өзара байланыстарға сүйенеді. Ортақтық барлық адамның шығу тегі, кәсібі немесе тұрмысы түгел бірдей болды дегенді білдірмейді.

Қолдану: Түркі тілдес тайпалардың тілдік жақындығы, мәдени дәстүрлері және шаруашылық байланыстары саяси бірігуге мүмкіндік берді. Бұған билеушілердің іс-әрекеті мен нақты тарихи жағдай да әсер етті.

Қате нұсқаларды ажырату: Бір қаладан немесе бір отбасынан тарау міндетті шарт емес. Оқшаулану жақындасуға қайшы, ал әскери міндеттің ұқсастығы халық қалыптасуының бүкіл негізін түсіндірмейді.

Қайта орындауға ишара: Таңдауды бір ғана туыстық аңызға емес, қауымдардың ұзақ уақыт байланысуына мүмкіндік берген бірнеше ортақ белгіге сүйеніп жаса.

Ереже: Саяси сабақтастық бұрынғы мемлекеттік тәжірибенің жаңа жағдайда жалғасуын білдіреді. Ол ескі мемлекеттің аумағы мен барлық мекемесі еш өзгермей сақталды деген тұжырым емес.

Қолдану: Қазақ хандығында хандық билік, сұлтандардың орны және ұлыстық ұйымдасу дала мемлекеттерінен жалғасқан дәстүрлер болды. Бұл ортақ белгілер жаңа хандықтың тарихи негіздерін түсіндіреді.

Қате нұсқаларды ажырату: Қаған атағын міндетті ету хандық тәжірибеге сәйкес келмейді. Қалалық, тек діни немесе шетел елшілерінің басқаруы сұралған мемлекеттердің ортақ саяси жүйесін сипаттамайды.

Қайта орындауға ишара: Мемлекеттің атын ғана салыстырмай, жоғарғы билеушінің мәртебесі мен аумақтық басқарудың қалай ұйымдастырылғанын еске түсір.

Ереже: Мемлекеттің құрылуын тек билеушілердің жеке шешімімен түсіндіру жеткіліксіз. Саяси өзгеріске ақсүйектердің, малшылардың және отырықшы қауымдардың мүдделері әртүрлі дәрежеде ықпал етуі мүмкін.

Қолдану: Хандықтың қалыптасуы билікке қатысу, қауіпсіздік және шаруашылық жағдайларын қорғау сияқты мүдделермен байланысты болды. Осы себептен әлеуметтік тіректі бір ғана кәсіптік топпен шектеуге болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Әулетті қоғамнан бөлу, қолдауды сыртқы елшілікке шектеу және жергілікті қауымды елемеу әлеуметтік негізді ашпайды. Шаруашылық мүдде қауіпсіздік пен билік мәселелерімен байланыса алды. Әртүрлі топтың ортақ мүддесі болуы олардың барлық талабы бірдей болғанын немесе бәрі бірдей қолдағанын білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Қолдаушыларды бір мамандықпен шектемей, әртүрлі қауымдарды бір саяси әрекетке жақындатқан мүдделерді ізде.