XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекеттердің қоғамдық және саяси құрылымы
35-параграф · Оқулықтың 147–149-беттері · Сұрақ оқулықтың 147-бетіне негізделген
«Қазақстан тарихы» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «XIII–XV ғасырдың бірінші жартысындағы мемлекеттердің қоғамдық және саяси құрылымы» тақырыбы, 35-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Жошы әулеті билеген Ақ Орда мен Әбілқайыр хандығында хандық атаққа дәстүрлі құқықтың негізі қандай болды?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Шыңғысхан ұрпағы болу
Жауап нұсқалары
- A.Диуанда ұзақ уақыт есепші болу
- B.Шыңғысхан ұрпағы болудұрыс
- C.Көпестер кеңесінің басшысы болу
- D.Медреседе жоғарғы білім алу
- E.Ең үлкен жеке мал табынын иелену
Түсіндірме
Ереже: Шыңғыс әулеті үстем болған мемлекеттерде хандық атақ мұралық текпен байланыстырылған. Бұл құқық барлық ұрпақ автоматты түрде хан болады дегенді білдірмейді; саяси қолдау мен билік үшін күрес те маңызды еді.
Қолдану: Сұрақ нақты Жошы әулеттік мемлекеттерін атайды. Сондықтан хандық құқықтың дәстүрлі негізін біліммен, байлықпен немесе әкімшілік қызметпен алмастыруға болмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Есепшілік, сауда басшылығы және мал байлығы ықпал әкелуі мүмкін, бірақ қажетті әулеттік құқықтың орнына жүрмейді. Ноғай Ордасындағы би немесе Темірдің әмірлік билігі сияқты өзгеше жүйелерді бұл шартқа механикалық қосып, барлық мемлекетке бір ереже телу дұрыс емес.
Қайта орындауға ишара: Хан атағына құқық пен нақты саяси ықпалдың бөлек негіздерін ажырат.
Дұрыс жауап: Елді сыртқы шабуылдан қорғау
Жауап нұсқалары
- A.Елді сыртқы шабуылдан қорғаудұрыс
- B.Сауда бажының техникалық есебін жүргізу
- C.Жергілікті егіннің суару кезегін бөлу
- D.Сарайдағы елші қабылдау рәсімін ұйымдастыру
- E.Мұрагерлердің тәлім алу тәртібін белгілеу
Түсіндірме
Ереже: Жоғарғы билік құқықпен бірге жауапкершілік те жүктеген. Ел аумағын басқару оны қорғау, әскерді ұйымдастыру және қауіпсіздік жөнінде шешім қабылдау міндетімен байланыстырылған; мұның орындалуы нақты жағдайда әртүрлі болуы мүмкін.
Қолдану: Сұрақ ханның қорғаныстық міндетін нақты сұрайды. Сондықтан жауап сырттан төнген әскери қауіпке қарсы елді сақтау әрекетін көрсетуі тиіс.
Қате нұсқаларды ажырату: Қалған нұсқалар мемлекеттік не жергілікті басқарудың өзге міндеттері. Сұрақ нақты қорғаныстық міндетті сұрағандықтан, негізгі өлшем сыртқы шабуылдан елді сақтау болып табылады.
Қайта орындауға ишара: Аумаққа билік ету мен оның қауіпсіздігін сақтау арасындағы байланысты анықта.
Дұрыс жауап: Соғыс жариялау және бітім жасау
Жауап нұсқалары
- A.Жергілікті қауым ішіндегі жеке меншік дауын шешу
- B.Соғыс жариялау және бітім жасаудұрыс
- C.Бір ұлыстағы мал алымының есебін жүргізу
- D.Елшінің сапар шығыны мен жүгін тексеру
- E.Бір жасақтың күнделікті күзет кезегін белгілеу
Түсіндірме
Ереже: Соғыс пен бітім туралы шешім мемлекеттің сыртқы жағдайына және әскер қолдануына қатысты. Жоғарғы билеуші осындай шешімнің саяси жауапкершілігін атқарған, ал күнделікті жеке кәсіби әрекеттер өзге деңгейге жатады.
Қолдану: Сұрақ ханның әскери-саяси өкілеттігін анықтайды. Сондықтан қарсы мемлекетпен соғысқа кіру не қақтығысты келісіммен тоқтату сияқты жоғарғы шешімдер дұрыс санат болып табылады.
Қате нұсқаларды ажырату: Қалған жауаптар жергілікті құқықтық, қаржылық немесе техникалық әскери міндеттерге қатысты. Соғыс пен бітім бүкіл мемлекеттің әскери-саяси бағытын анықтайтын жоғарғы шешімдер болып саналады.
Қайта орындауға ишара: Әскерді қолдану мен соғысты тоқтатуға қатысты шешімді таңда.
Дұрыс жауап: Ханға
Жауап нұсқалары
- A.Қазыға
- B.Ханғадұрыс
- C.Атабекке
- D.Ақша сарайының шеберіне
- E.Қала мұхтасибіне
Түсіндірме
Ереже: Жалпы мемлекеттік жауапкершілік пен күнделікті қызметті орындауды ажырату қажет. Хан сыртқы саясаттың жоғарғы бағытын анықтаса, елшілік пен әскери істерді уәзірлер, беклербек және арнайы өкілдер іс жүзінде жүргізе алған.
Қолдану: Сұрақ дәл жоғарғы жауапкершілікті сұрайды. Сондықтан елшілік хатты жазған хатшының немесе келіссөзге барған елшінің қызметін мемлекеттің ең жоғары саяси өкілеттігімен теңестіруге болмайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Қазы сотқа, атабек тәрбиеге, шебер ақша өндіруге, мұхтасиб қаладағы тәртіп пен базар бақылауына қатысты. Олардың ешқайсысы осы сұрақтағы жоғарғы сыртқы саяси билікті алмастырмайды. Өкілеттіктердің іс жүзінде бөлінуін де ескерген дұрыс.
Қайта орындауға ишара: Жеке орындаушыны емес, бүкіл хандық атынан шешім қабылдайтын ең жоғары билеушіні анықта.
Дұрыс жауап: Құқық бұзушыға жаза тағайындау немесе кешірім беру
Жауап нұсқалары
- A.Құқық бұзушыға жаза тағайындау немесе кешірім берудұрыс
- B.Керуенге жаңа ат ауыстыру бекетін салу
- C.Елшілікке хат аудармашысын жіберу
- D.Қаладағы ақша сарайын ашу
- E.Жорықтағы жасақтарды қанаттарға бөлу
Түсіндірме
Ереже: Сот билігі дау мен құқық бұзушылық бойынша шешім қабылдауға қатысты. Ортағасырлық хан кейбір істерде жоғарғы төрелік пен кешірім құқығын атқарған, бірақ бұл барлық күнделікті сот ісін өзі қарағанын білдірмейді.
Қолдану: Сұрақ ханның нақты сот қызметін сұрайды. Жаза мен кешірім құқықтық істің нәтижесіне қатысты болғандықтан, осы санатқа сәйкес келеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Бекет салу әкімшілік, елшілік дипломатиялық, ақша сарайы қаржылық, жасақ бөлу әскери міндет. Бір билеуші бірнеше салаға ықпал еткені олардың ұғымдық айырмасын жоймайды. Қазіргі билік тармақтары бөлінісін өткен қоғамға дәл сол күйінде көшіруге де болмайды.
Қайта орындауға ишара: Дауды шешу мен жазалау құқығына қатысты әрекетті таңда.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақстан тарихы» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.