География ғылымының дамуы

Ереже: Ғылыми тұжырым бақылау деректерімен негізделеді. Аристотель Жердің шар тәрізділігіне табиғи құбылыстардан дәлелдер келтірген ежелгі грек ойшылы; бұл түсінік дүниежүзін айналу сапарларынан әлдеқайда бұрын болған.

Қолдану: Сұрақ ежелгі грек ойшылын және бақылауға сүйенген негіздеуді сұрайды. Сондықтан A, Аристотель, дұрыс. Ай тұтылғанда Жердің Айға түсетін көлеңкесінің дөңгелек болуы осындай дәлелдердің бірі. Колумб сапары басталғанша Жердің шар тәрізділігі туралы білім болғанын ескеру керек.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Семенов XIX ғасырдағы Тянь-Шань зерттеушісі.

C) Колумб XV ғасырда Атлант экспедицияларын басқарды.

D) Уәлиханов XIX ғасырдағы Орталық Азия зерттеушісі.

E) Пржевальский де XIX ғасырда еңбек етті; бұлар ежелгі грек ойшылы емес.

Қайта орындауға ишара: Ойшылдың дәуірін кейінгі теңіз экспедицияларынан ажырат.

Ереже: Ежелгі картография тарихында Анаксимандрдың дүниені картада бейнелеу әрекеті маңызды орын алады. Ғалымды оның ұстазы және нақты еңбегі арқылы тануға болады; ежелгі картаға қазіргі масштаб дәлдігін негізсіз телуге болмайды.

Қолдану: Шарт екі белгіні біріктіреді: Фалестің шәкірті болуы және ерте дүниекартаға қатысы. Осы белгілер Анаксимандрға сәйкес, сондықтан C дұрыс. Кейінгі ғалымдардың географияға үлесі бұл екі тарихи белгіні бірдей иеленетінін білдірмейді. Сұрақ сақталған картаның қазіргі өлшеу дәлдігі туралы қорытынды сұрамайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Птолемей кейінгі антикалық дәуірде координаттық географияны дамытты.

B) Геродот тарихи-географиялық сипаттамаларымен белгілі.

D) Эратосфен Жер өлшемін бағалаумен және география еңбегімен байланысты.

E) Аристотель Жер пішіні туралы дәлелдер келтірді, бірақ Фалестің осы шәкірті емес.

Қайта орындауға ишара: Тұлғаны екі тарихи белгінің қатар сәйкес келуімен анықта.

Ереже: Тарихи деректі анықтау үшін авторды еңбектің атауымен сәйкестендіру керек. Геродоттың «Тарихы» тарихи оқиғалармен қатар халықтар, жерлер және табиғи ерекшеліктер туралы сипаттамаларды қамтиды.

Қолдану: Шартта «Тарих» атауы және ежелгі грек тарихшысы деген белгі бірге берілген. Сондықтан E, Геродот, дұрыс. География туралы жазған әр ғалым бұл еңбектің авторы бола алмайды. Тарих пен географиялық сипаттама бір шығармада қатар кездесуі оның авторлығын басқа географқа ауыстырмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Страбон «География» еңбегімен белгілі.

B) Птолемей координаттар мен картографияға қатысты еңбектер қалдырды.

C) Эратосфен географиялық зерттеулерімен белгілі, бірақ сұралған «Тарихтың» авторы емес.

D) Аристотель философиялық және жаратылыстану еңбектерімен байланысты; Геродоттың еңбегін оған телуге болмайды.

Қайта орындауға ишара: Еңбек атауын оның авторының негізгі ғылыми бағытымен салыстыр.

Ереже: Махмұд Қашғаридың түркі тілдері туралы еңбегі тілдік мәліметтермен бірге халықтардың мекені туралы географиялық деректерді де қамтиды. Ондағы дөңгелек карта автордың тіл мен кеңістіктік мәліметті байланыстыруын көрсетеді.

Қолдану: Шарттағы XI ғасыр, еңбек атауы және түркі халықтарының картасы Махмұд Қашғариды анықтайды. Сондықтан D дұрыс. Дөңгелек картаның болуы оның қазіргі координаттық дәлдігін білдірмейді; бұл жерде карта жасалған тарихи еңбек пен оның авторы сұралады. Басқа ортағасырлық ғалымдардың карталары осы шығармаға авторлық бермейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Әл-Идриси ортағасырлық картографияға үлес қосқан, бірақ бұл еңбектің авторы емес.

B) Әл-Бируни геодезиялық зерттеулерімен белгілі.

C) Ибн Баттута сапар сипаттамаларын қалдырды.

E) Уәлиханов XIX ғасырда өмір сүрген; XI ғасырдағы шығармаға автор бола алмайды.

Қайта орындауға ишара: Еңбектің атауы мен тарихи ғасырын бірге еске түсір.

Ереже: Саяхатшының зерттеген аймағын оның нақты сапарымен және қалдырған жазбаларымен байланыстыру қажет. Марко Полоның Азия туралы жазбаларында Қытай ерекше орын алады; оның сапарын басқа саяхатшылардың негізгі бағыттарымен шатастырмау керек.

Қолдану: Шарт Марко Полоның XIII ғасырдағы сапарына қатысты. Қытай оның елдер мен халықтар туралы сипаттамаларының маңызды бөлігі болғандықтан D дұрыс. Жолда басқа аумақтардың болуы немесе кітапта басқа ел туралы хабардың кездесуі оларды шарттағы негізгі елмен теңестірмейді. Сұрақ барлық жол бекеттерін тізуді талап етпейді.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Үндістан Никитиннің әйгілі сапарымен де байланысты; бұл жерде Поло сұралған.

B) Жапония туралы хабардың болуы оған барғанын дәлелдемейді.

C) Мысыр шарттағы басты Азия елі емес.

E) Парсы аумағы сапар жолымен байланысты болғанымен, сұралған негізгі елді алмастырмайды.

Қайта орындауға ишара: Басқа саяхатшының бағытын осы саяхатшыға ауыстырма.