Географиялық зерттеулердің нысандары

Ереже: Ғылыми атаудың шығу тарихы мен кейінгі зерттеушілердің еңбегін ажырату керек. «География» терминінің енгізілуі ежелгі грек ғалымы Эратосфеннің есімімен байланысты; бұл атау Жерді сипаттау мағынасын береді.

Қолдану: Сұрақ картографияның дамуына үлес қосқан кез келген ғалымды емес, нақты терминнің тарихымен байланысты тұлғаны сұрайды. Сондықтан Эратосфен таңдалады. Географияға басқа ғалымдардың да үлес қосқаны олардың осы атауды енгізгенін білдірмейді.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Птолемей географиялық координаттар мен картографияға үлес қосты, бірақ кейінгі дәуірде өмір сүрді.

C) Аристотель Жердің пішініне дәлелдер келтірді.

D) Шоқан Уәлиханов XIX ғасырда Орталық Азияны зерттеді.

E) Колумб Атлант экспедицияларын жүргізді; бұл терминнің шығуына қатысты емес.

Қайта орындауға ишара: Ғалымның саяхат жасағанын емес, ғылым атауының шығу тарихын еске түсір.

Ереже: Терминнің бастапқы мағынасы оның құрамындағы түбірлер арқылы анықталады: «гео» Жерді, «графо» жазуды немесе сипаттауды білдіреді. Сөздің шығу мағынасын ғылымның қазіргі барлық міндеттерімен теңестіруге болмайды.

Қолдану: Екі түбірді біріктіргенде Жерді сипаттап жазу мағынасы алынады. Сондықтан E жауабы дұрыс. Қазіргі география ресурстарды пайдалану мен табиғат-қоғам байланысын да зерттейді, алайда сұрақ осы міндеттердің бірін емес, атаудың бастапқы мағынасын сұрап тұр.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Ресурстарды тиімді пайдалану — қолданбалы мақсат.

B) Табиғат пен қоғам байланысы — қазіргі зерттеу бағыты.

C) Компоненттердің байланысы — табиғи кешендерді түсіндіретін қағида.

D) Орналасқан жерді анықтау — географиялық міндет; бұл сөздің екі түбірінің толық мағынасын бермейді.

Қайта орындауға ишара: Сөздің екі түбірін жеке түсіндіріп, мағыналарын біріктір.

Ереже: Физикалық география табиғи компоненттерді және олардың аумақтық байланыстарын кешенді зерттейді. Бір ғана климатты немесе суды зерттейтін тар сала мен бірнеше табиғи компонентті біріктіретін ірі саланы ажырату қажет.

Қолдану: Шартта бедер, климат, су және топырақ бірге аталған; олардың табиғи кешендегі байланысы да сұралады. Осындай толық табиғи зерттеу физикалық географияға жатады. Сондықтан C таңдалады. Адамдардың қоныстануы, өндірістің орналасуы немесе мемлекеттік шегаралар бұл шарттың негізгі нысаны емес.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Әлеуметтік-экономикалық география халық пен шаруашылықты зерттейді.

B) Картография кеңістікті картада бейнелеу әдістеріне бағытталған.

D) Саяси география саяси аумақтың ұйымдасуын қарастырады.

E) Елтану белгілі бір ел туралы табиғи және қоғамдық мәліметтерді жинақтайды; шарт жеке елді сипаттауды сұрамайды.

Қайта орындауға ишара: Аталған нысандардың табиғи ма, әлде қоғамдық па екенін анықта.

Ереже: Әлеуметтік-экономикалық география қоғамның кеңістікте орналасуын зерттейді: халық, елді мекен, өндіріс және қызмет түрлері оның негізгі нысандары. Шаруашылықтың табиғатпен байланысы болуы зерттеудің қоғамдық нысанын өзгертпейді.

Қолдану: Шарттағы халықтың қоныстануы мен өндіріс орындары адам әрекетіне қатысты. Олардың неге белгілі аумақта шоғырланғанын әлеуметтік-экономикалық география түсіндіреді. Сондықтан E дұрыс. Сұрақ өндіріс картасын салу тәсілін немесе өзеннің су режимін емес, халық пен шаруашылықтың аумақтық ұйымдасуын сұрайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Зоогеография жануарлардың таралуын зерттейді.

B) Геоботаника өсімдік қауымдастықтарына бағытталған.

C) Картография зерттеу нәтижесін картада көрсетуге көмектеседі, бірақ бұл нысандарды зерттейтін ірі сала емес.

D) Гидрология су нысандарының қасиеттері мен режимін қарастырады.

Қайта орындауға ишара: Халық пен өндіріс табиғи компонент пе, әлде қоғамға қатысты нысан ба?

Ереже: Саяси география мемлекеттердің аумақтық ұйымдасуын, шегараларын және саяси кеңістіктегі қатынастарды зерттейді. Жалпы қоғамдық мәселелерге арналған ірі сала мен нақты саяси нысанға бағытталған саланы ажырату керек.

Қолдану: Шарттағы басты белгілер — мемлекеттік шегара және саяси аумақ. Сондықтан C, саяси география, ең нақты жауап болады. Шегараны картада көрсету мүмкін, бірақ оны зерттеу мен карта жасау бір әрекет емес. Қай сала сұралғанын зерттеу құралы арқылы емес, негізгі нысаны арқылы анықтаймыз.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Геоморфология жер бедерін зерттейді.

B) Әлеуметтік-экономикалық география халық пен шаруашылықты кеңінен қамтиды, бірақ сұралған арнайы саяси саланы атамайды.

D) Климатология көпжылдық ауа райы заңдылықтарына бағытталған.

E) Картография бейнелеу әдістерін әзірлейді; шегараның саяси ұйымдасуын арнайы зерттейтін сала емес.

Қайта орындауға ишара: Нысанның «мемлекеттік» және «саяси» белгілеріне назар аудар.