Метан, этан, этилен, ацетилен, бензол, метанол, этанол, сірке қышқылының шарөзекті модельдері

Ереже: Молекулалық модель құрамды ғана емес, атомдардың кеңістіктік орналасуын да көрсетуі керек. Метанның төрт C–H бағыты тетраэдр төбелеріне бағытталады.

Қолдану: Бастапқы модельдегі бір C және төрт H саны дұрыс, қате — жазық шаршы пішіні. Атомдарды алып тастамай, төрт H-ты C айналасында үшөлшемді тетраэдрге орналастыру қажет. Сонда H–C–H бұрышы шамамен 109,5° болады.

Қате нұсқалар: A) Бұл үш H қалдырады; метанның молекулалық формуласы сақталмайды.

C) Шар өлшемін өзгерту 90° жазық геометрияны тетраэдрлікке айналдырмайды.

D) Бұл CH₄ құрамын CH₂-ге өзгертеді; метан төрт C–H байланысын сақтауы тиіс.

E) Сутек қалыпты молекулада бір валентті; тізбектегі ортаңғы H-тар екі байланысқа ие болып, метан құрылымы бұзылады. Ишара: Атом саны дұрыс екенін сақтап, тек кеңістіктік орналасуды түзетіңіз.

Ереже: Этанда әр көміртек төрт дара байланыс түзеді: бір C–C және үш C–H. Модельді тексергенде әр атомның валенттілігі жеке қаралады.

Қолдану: Қазір әр C-да бір C–C және екі C–H, яғни үш байланыс бар. Әрқайсысына бір H қосқанда төртке жетеді. Жалпы H саны төрттен алтыға өсіп, CH₃–CH₃ этан моделі алынады.

Қате нұсқалар: A) Бұл бар төрт H-пен C₂H₄ этенін береді; мақсаттағы этан құрамына сәйкес емес.

C) Бір C бес байланыс бірлігіне, екіншісі үшке ие болып қалады; сутектерді әрқайсысына бірден бөлу керек.

D) Бұл сутек жетіспеуін күшейтеді және C₂H₆ құрамынан одан әрі алыстатады.

E) Молекула екі бөлек фрагментке бөлінеді; этанның C–C қаңқасы жоғалады. Ишара: Әр C шарының үш емес, төрт байланысы болуы үшін қанша H жетіспейді?

Ереже: Қос байланыс көміртек валенттілігінің екі бірлігін алады. Көміртектің қалған екі бірлігі ғана басқа дара байланыстарға жұмсала алады.

Қолдану: Әр C үшін бастапқы есеп 2 + 3 = 5 болып, төрт валенттіліктен асады. Бір H-ты алып тастағанда 2 + 2 = 4 шығады. Екі атомда да осылай түзетілсе, CH₂=CH₂, яғни төрт H бар этен алынады.

Қате нұсқалар: A) Қазір қос байланыс пен үш C–H бес бірлік береді; тағы H қосу оны алтыға арттырады.

B) Бұл этанның C₂H₆ моделін береді, бірақ шарт C=C байланысын және этенді сақтауды талап етеді.

C) Үштік байланыс көміртекке одан да көп байланыс бірлігін береді; артық валенттілік мәселесі күшейеді.

D) Бір C-да үш H қалса, оның байланыс реттіліктерінің қосындысы бес болады; түзету екі атомға да қажет. Ишара: Қос байланысты бір емес, екі валенттік бірлік деп есептеңіз.

Ереже: Шарөзекті модельде шарлар атомдарды, стерженьдер байланыстарды шартты бейнелейді. Еселі байланысты бірнеше стерженьмен көрсету оның реттілігін білдіреді.

Қолдану: Екі C шарының арасына қойылған үш стержень C≡C байланысын көрсетеді. Ол бір σ және екі π-құраушыдан тұрады; екі шеткі H-пен бірге бір C₂H₂ молекуласы сақталады. Стерженьді атом деп санау модельдің мағынасын бұзады.

Қате нұсқалар: A) Бір жұп C шары арасындағы үш стержень молекула санын үшке арттырмайды.

B) Үштік байланыс бір σ және екі π-байланыстан тұрады; үш стержень үш σ деген сөз емес.

D) Стерженьдер C пен C арасында берілген; олар көміртекке үш H қосылғанын білдірмейді.

E) Атомдар шарлармен берілген; стерженьдер жаңа атом қоспайды. Ишара: Модельдегі шар мен стерженьнің міндетін ажыратыңыз.

Ереже: Молекулалық формула модельдегі әр элемент атомының нақты санын көрсетеді. Байланыс түрлері атом санын көбейтпейді; әр шар бір рет саналады.

Қолдану: Сақинада алты C шары бар. Олардың әрқайсысына бір H жалғанса, H саны да алтау болады. Осыдан C₆H₆ шығады. CH формуласы қатынасты ғана беретіндіктен, сұралған молекулалық формуланың орнына жүрмейді.

Қате нұсқалар: A) Сақинадағы алты C-ны екі рет санауға болмайды; әр шар бір атом ретінде алынады.

B) Бұл әр C-ға екі H жалғағанда шығар еді; шартта бірден H бар.

D) Бұл алты көміртекті ашық тізбекті алкан формуласы. Берілген сақина моделіндегі H саны алтау.

E) Бұл атомдар қатынасының эмпирикалық жазбасы; бір молекуладағы алты C және алты H санын көрсетпейді. Ишара: Алты көміртектің әрқайсысындағы бір сутекті жеке есептеңіз.