Органикалық заттардың номенклатурасы мен жіктелуі

Ереже: Бір гомологтық қатар мүшелері ұқсас құрылым мен химиялық сипатқа ие болып, бір немесе бірнеше CH₂ тобына айырмашылық көрсетеді. Бірдей молекулалық құрамды изомерлер бұл айырмаға ие емес.

Қолдану: C₄H₁₀ − C₂H₆ = C₂H₄ = 2(CH₂). Этан да, бутан да CₙH₂ₙ₊₂ алкандар қатарына жатады. Демек, қатарға сәйкестік пен екі CH₂ айырмасы туралы екі талап та тек осы жұпта орындалады.

Қате нұсқалар: A) Екеуі алкан, бірақ айырмасы екі емес, бір CH₂ ғана.

C) Біреуі оттекті спирт, екіншісі алкан; бір гомологтық қатарға жатпайды.

D) Бұлар құрамы бірдей изомерлер; CH₂ топтарына айырмашылығы жоқ.

E) Бұлар әртүрлі классқа жатады: алкен және алкан. Құрам айырмасы да C₂H₄ емес, C₂H₆. Ишара: Алдымен класты, кейін C және H индекстерінің айырмасын тексеріңіз.

Ереже: Көршілес гомологтардың молярлық масса айырмасы CH₂ құрамының молярлық массасына тең. Молярлық масса г/мольмен өлшенеді; салыстырмалы молекулалық масса өлшемсіз болады.

Қолдану: Берілген атомдық массалармен ΔM = 12 + 2·1 = 14 г/моль. Мысалы, этанның 30 және пропанның 44 г/моль мәндерінің айырмасы да 14. Сондықтан бір сутекті ғана есептеген 13 мәні дұрыс емес.

Қате нұсқалар: A) 16 саны CH₄ үшін шығады; көршілес гомологтар метан молекуласына емес, CH₂ тобына айырмашылық көрсетеді.

B) Бұл екі CH₂ тобының айырмасы. Көршілес мүшелер арасында бір ғана CH₂ бар.

D) 13 саны CH фрагментіне сәйкес; гомологтық айырмада екі H бар.

E) Бұл тек көміртектің үлесі. CH₂-дегі екі сутектің массасы да қосылады. Ишара: CH₂ тобындағы барлық атомның массасын қосыңыз.

Ереже: Ашық тізбекті қаныққан көмірсутектердің жалпы формуласы CₙH₂ₙ₊₂. Қаңқаның тармақталуы берілген n үшін сутектің осы жалпы санын өзгертпейді.

Қолдану: n = 8 орнына қойғанда H саны 2·8 + 2 = 18 шығады. Сондықтан C₈H₁₈ алынады. «Ашық тізбекті» және «қаныққан» шектеулері сақиналы не еселі байланысы бар формулаларды алып тастайды.

Қате нұсқалар: A) Сегіз көміртек үшін 2n + 2 = 18. Жиырма сутек осы ашық алканның валенттіліктеріне сыймайды.

B) Бұл CₙH₂ₙ₋₂ қатынасы; қаныққан ашық тізбекте сутек саны көбірек болады.

C) Көміртек пен сутек санының теңдігі алкандардың жалпы формуласын орындамайды.

E) CₙH₂ₙ формуласы бір қос байланысы бар алкенге немесе бір сақиналы циклоалканға сәйкес келуі мүмкін; шарттағы ашық алканға емес. Ишара: Көміртек санын n деп алып, 2n + 2 өрнегін есептеңіз.

Ереже: Алканның CₙH₂ₙ₊₂ формуласынан көміртек санын табу үшін сутек санынан 2-ні азайтып, нәтижені 2-ге бөледі. Бұл тек ашық қаныққан қатарға арналған қатынас.

Қолдану: 2n + 2 = 22, демек 2n = 20 және n = 10. Тексеру: C₁₀H₂₂ формуласында 2·10 + 2 = 22 H бар. Сондықтан дұрыс көміртек саны он.

Қате нұсқалар: B) Тоғыз көміртек үшін H саны 20 болады; шарттағы 22-ге сәйкес емес.

C) Бұл 2n − 2 = 22 қатынасынан шығады, ал алкан үшін 2n + 2 қолданылады.

D) C және H атомдарының саны тең емес; алкандарда H саны 2n + 2 арқылы анықталады.

E) Сутек санын жай екіге бөлу алкан формуласындағы қосымша екі H-ты ескермейді. Ишара: 2n + 2 = 22 теңдеуін құрыңыз.

Ереже: CₙH₂ₙ₊₂ алканының молярлық массасы берілген атомдық массалармен M = 12n + (2n + 2) = 14n + 2 болады. Табылған n оң бүтін сан болуы тиіс.

Қолдану: 14n + 2 = 86 теңдеуінен 14n = 84, n = 6 шығады. Сутек саны 2·6 + 2 = 14. C₆H₁₄ үшін 72 + 14 = 86 г/моль болып, масса мен алкан шарты қатар орындалады.

Қате нұсқалар: A) Молярлық массасы 5·12 + 12 = 72 г/моль, шарттағыдан 14-ке кем.

B) Массасы 84 г/моль және CₙH₂ₙ₊₂ формуласын орындамайды.

C) Молярлық массасы 7·12 + 16 = 100 г/моль, шарттағыдан 14-ке артық.

D) Массасы 88 г/моль; алты көміртекті ашық алканда он төрт сутек болуы керек. Ишара: Жалпы формуладан молярлық массаға арналған өрнекті құрыңыз.