Күн жүйесі

Ереже: Жер тобының планеталары — Күнге жақын төрт тасты планета: Меркурий, Шолпан, Жер және Марс. Олардың негізгі құрамында силикаттар мен металдар бар.

Қолдану: Дұрыс қатардағы төрт нысан да тасты ішкі планеталар. Қалған нұсқаларға газ алыптары, мұз алыптары немесе ергежейлі планета енгізілген, сондықтан топтың құрамын толық дұрыс бермейді.

Қате нұсқалар: A) Уран мен Нептун — мұз алыптары; бұл қатарда екі топ араласқан.

B) Церера — ергежейлі планета; Жер тобының төрттігіне Меркурий кіреді.

D) Бұл сыртқы алып планеталар тобы; Жер тобының төрт ішкі планетасы емес.

E) Юпитер мен Сатурн — газ алыптары; олар Жер тобына кірмейді. Ишара: Тасты ішкі планеталарды сыртқы алыптар мен ергежейлілерден ажырат.

Ереже: Юпитер мен Сатурнда сутек пен гелий үлесі басым, сондықтан газ алыптары делінеді. Уран мен Нептун құрамында ауыр ұшқыш қосылыстар үлесі жоғары болғандықтан мұз алыптары деп жіктеледі.

Қолдану: Топтау тек планетаның қазір суық болуына емес, құрамдық айырмаға сүйенеді. Сондықтан газ жұбы — Юпитер–Сатурн, мұз жұбы — Уран–Нептун; «мұз» атауы түгел қатқан шар деген сөз емес.

Қате нұсқалар: B) Сатурнның құрамы Юпитерге жақын, ал Уран Нептунмен бірге мұз алыптарына жатады.

C) Екі топтың атауы кері ауыстырылған; ішкі құрам үлестерінің айырмасы ескерілмеген.

D) Алыптардың құрылысы тасты планеталардан өзгеше; олардың Жердегідей қолжетімді қатты беті жоқ.

E) Нептун мұз алыптарына, Сатурн газ алыптарына жатады; жұптар қате құрылған. Ишара: Құрамдық жіктеуді сыртқы температурамен немесе қатты бетпен теңестірме.

Ереже: Бөліктің пайыздық үлесі сол бөліктің массасын жалпы массаға бөліп, 100-ге көбейту арқылы табылады. Бірліктер бірдей болғанда Күн массасы қысқарады.

Қолдану: Күн үлесі 1/1,0014·100% ≈ 99,8602%. Демек 99,86% шамасында, ал қалған нысандар үлесі шамамен 0,14%. Үлестің 100%-дан аз болуы нәтижені тексеруге көмектеседі.

Қате нұсқалар: A) 1,0014 мәнін қате 1,4 деп алса, 100/1,4 ≈ 71,43. Берілген толық масса 1,0014 болғандықтан дұрыс үлес 99,86% болады.

B) Бұл Күннен басқа денелерге келетін үлеске жуық; сұралғаны Күннің өзі.

C) Жалпы массаны Күн массасына бөлген; бір бөліктің жалпыға пайызын кері қатынаспен таппайды.

D) 1,0014 — жалпы массаның Күн массасына қатынасы, дайын пайыз емес. Ишара: Алымға Күнді, бөлімге бүкіл жүйені қой.

Ереже: Аккреция — дененің қоршаған ортадан зат қосып массасын өсіруі. Планета түзілуінде қатты бөлшектердің соқтығысып бірігуі мен кейінгі гравитациялық жинақталу маңызды.

Қолдану: Шарттағы шешуші белгі — сырттан келген бөлшектер денеге қосылып қалады. Сол себепті масса өседі және үдеріс аккреция деп аталады; әр соқтығысу міндетті бірігеді деген жалпы заң айтылмаған.

Қате нұсқалар: A) Жіктелуде дененің ішіндегі тығыз заттар тереңге, жеңіл заттар жоғарыға бөлінеді; шартта сырттан келген бөлшектер қосылып, жалпы масса өсуде.

B) Мұндай соқтығысу денені бөлшектейді; шартта керісінше бөлшектер сақталып, бір денеге қосылатыны нақты айтылған.

C) Конденсация заттың фазалық күйін өзгертеді; шартта дайын қатты бөлшектердің денеге соқтығысып қосылуы сипатталған.

D) Толқындық күштер дененің әр бөлігіне әртүрлі әсер етіп оны бұза алады; бұл сыртқы бөлшектерді қосып масса өсіру емес. Ишара: Денеге сырттан зат қосылып жатыр ма, әлде оның күйі ғана өзгеріп жатыр ма?

Ереже: Планетаның өз осінен айналуы мен жұлдызды орбита бойымен айналуы екі түрлі қозғалыс. Бірінің бағыты туралы деректен екіншісін автоматты түрде қорытпайды.

Қолдану: Шолпанның ретроградты айналуы оның тәуліктік осьтік қозғалысына қатысты. Күнді орбитамен айналуын бөлек сипаттау керек; «кері» сөзі барлық қозғалыс бірден кері дегенді білдірмейді.

Қате нұсқалар: A) Бұл синхронды айналудың белгісі; ретроградтылық периодтардың теңдігін емес, айналу бағытын сипаттайды.

B) Осьтік айналу мен орбиталық қозғалыс бөлек; Шолпанның орбиталық бағыты басқа планеталармен бірдей негізгі бағытта.

C) Көрінерлік кері қозғалыс бақылаушы мен планетаның орбиталық қозғалысына тәуелді; шартта дененің өз осінен айналуы айтылған.

D) Кері бағытта айналу — нөлдік айналу емес; планета өз осінен айналады, тек оның бағыты бөлек сипатталады. Ишара: «Өз осінен» және «Күнді айнала» деген екі тіркесті бөлек қара.