Атау кере

Ереже: Жанама мінездеуде кейіпкер қасиеті оның ісі, сөзі және өзгелерге қатынасы арқылы аңғарылады. Тура мінездеуде қасиет тікелей аталады. Бір әрекетті талдау бүкіл өмірбаянды беруді қажет етпейді, бірақ сол әрекеттің жағдайын ескеру керек. Бағаны нақты эпизод шегінде жасаймыз.

Қолдану: Ерікке жақындаған араға қатал әрекет жасалуы оның тіршілік иесіне қатынасын аңғартады. Қасиет дайын сын есіммен емес, әрекетпен көрінеді. Сондықтан бұл жанама мінездеу. Эпизодты барлық омарташыларға үкім ретінде қолдануға болмайды: әңгіме нақты кейіпкердің осы таңдауы туралы.

Қате нұсқаларды ажырату: B) Кәсіпке қатысты атау мінездің әрекет арқылы ашылуын түсіндірмейді.

C) Ремарка сахналық нұсқау болады; шартта повесть оқиғасы баяндалған.

D) Бір сәттік қимыл толық өмірбаянды қамтымайды; оның қызметі мінезді нақтылау.

E) Автордың туған жылы эпизодта берілмейді; автор мен кейіпкер шатастырылған.

Қайта орындауға ишара: Қасиет тікелей аталды ма, әлде әрекеттен аңғарылды ма?

Ереже: Көркем тартыс адамдардың мақсаттары, құндылықтары немесе қоғамдық жағдай арасындағы қайшылықтан туады. Оқиғаның сыртқы көрінісін ғана емес, қарсы тұрған мүдделерді анықтау керек. Ішкі тартыс адамның өз бойындағы екі ұстанымның күресін білдіреді. Әлеуметтік тартысты бір адамның көңіл күйімен немесе кездейсоқ ұсақ кедергімен шектеуге болмайды.

Қолдану: Айнаның күтімі әлсіз адамға жанашырлықты көрсетеді; Еріктің пайдаға басымдық беруі басқа өлшемге сүйенеді. Демек салыстырудағы негізгі жұп — қамқорлық пен пайдакүнемдік. Бір эпизод барлық кейіпкерді түгел сипаттамайды, бірақ берілген екі бағытты нақты ажыратуға жеткілікті. Пайда табудың өзі емес, өзгенің жағдайын елемеу сыналады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Кек алу не кешіру оқиғасы берілмеген.

B) Берілген әрекеттер өнер мен мансапқа емес, адамға қатынасқа бағытталған.

D) Шартта әулеттік бедел негізгі өлшем емес.

E) Әрекеттер естелікке емес, қазіргі мұқтаж адамға қатысты.

Қайта орындауға ишара: Күтім жасау мен пайда іздеудің қай құндылыққа сүйенетінін салыстыр.

Ереже: Диалог бірнеше адамның кезектескен сөзі арқылы қатынасты, мүддені және тартысты ашады. Монолог бір адамның ұзақ сөзі не ішкі толғанысы ретінде беріледі. Сөзді талдағанда кімнің сөйлегенін, кімге бағытталғанын және әрекетпен сәйкестігін анықтаймыз. Репликаны контекстен бөліп алу кейіпкердің ниетін бұрмалауы мүмкін.

Қолдану: Тағанның сөзі сыртқы әрекетпен қатар ішкі әлемді танытады. Өз өміріне және ортаға сұрақ қоюы оның рухани дағдарысын байқатады. Монологті тек ақпарат жеткізу деп шектеу кейіпкердің психологиялық күрделілігін жоғалтады.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Толғаныс шаруашылық есеп емес.

C) Толғаныс шешімнен гөрі ізденісті көрсетеді.

D) Таған — көркем кейіпкер.

E) Бір адамның сөзі ортақ келісімді білдірмейді.

Қайта орындауға ишара: Сөздің есепке ме, ішкі ойға ма бағытталғанын байқа.

Ереже: Композиция — шығарма бөліктерінің мағыналы байланысы мен орналасуы. Ол оқиғалар тізбегін ғана емес, еске алу, портрет, пейзаж, монолог пен авторлық шегіністі де қамтиды. Құрылымның қызметін анықтағанда бөлімнің оқырманға қандай ақпаратты қашан беретінін және негізгі ойды қалай күшейтетінін түсіндіру қажет.

Қолдану: Естелік кейіпкердің бүгінгі таңдауы мен бастан кешкенін байланыстырады. Оқиға желісінің уақытша өткенге ауысуы ретроспекция қызметін атқарады. Ол қазіргі көріністен бөлек артық мәлімет емес, мінезді түсіндіретін құрылымдық бөлік.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Өткен естелік болашақтың құжаты емес.

B) Естелік оның қатысын күшейтеді.

D) Өткенге шегіну сөйлеушілер санына тәуелді емес.

E) Еске алу хронологиялық тізбекті үзіп тұр.

Қайта орындауға ишара: Естелік баяндауды қай уақытқа ауыстырады?

Ереже: Хронотоп — көркем уақыт пен кеңістіктің өзара байланысты ұйымдасуы. Оқиғаның қашан және қайда өткенін атау алғашқы қадам ғана. Толық талдауда сол орта мен уақыттың кейіпкердің әрекетіне, кездесу мүмкіндігіне, естелігіне немесе дүниетанымына әсері көрсетіледі. Мекеннің географиялық атауы өздігінен әдеби қызметті түсіндірмейді.

Қолдану: Тау ішіндегі оқшаулық кейіпкерлердің бір-біріне тәуелділігін және олардың өмір ырғағын айқындайды. Хронотопты талдау сол кеңістіктегі уақыт пен қатынастардың қызметін байланыстырады. Географиялық атау ғана бұл байланысты көрсете алмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: A) Мекенді атау оның қызметін ашпайды.

B) Түрлер тізімі уақыт пен кеңістік байланысы емес.

C) Шартта мұндай мерзім жоқ.

E) Автор өмірбаяны көркем уақытпен бірдей емес.

Қайта орындауға ишара: Қай жауап «қайда» және «қашанның» әсерін бірге түсіндіреді?