Нарықтық экономика

Ереже: Нарық кең мағынада тауар мен қызметті айырбастайтын қатынастар мен рәсімдерді қамтиды. Ол бір физикалық орынмен шектелмейді; мәміле электрондық байланыс пен жеткізу арқылы да жасалуы мүмкін.

Қолдану: Шартта сатушы, сатып алушы, төлем және жеткізу келісімі бар. Бұл айырбастың нақты белгілері. Базар алаңының жоқтығы қатынастың нарықтық сипатын жоймайды, өйткені негізгі өлшем — тараптардың тауарға қатысты мәмілесі.

Қате нұсқалар: A) Бір бөлмеде отыру талап етілмейді; келісім қашықтан жасалуы мүмкін.

B) Жеткізу өнімді алушыға береді және мәміленің орындалуына жатады; айырбасты жоққа шығармайды.

C) Барлық бағаны мемлекеттік бекіту нарықтық мәміленің міндетті шарты емес.

D) Базар алаңы нарықтың бір ұйымдасу орны; барлық айырбас тек сол жерде жасалмайды. Ишара: Орынды емес, сатушы, алушы және айырбас келісімінің барын тексер.

Ереже: Мамандану өндірушілердің әртүрлі өнім жасауын және бір-бірінің игіліктеріне қажеттілігін күшейтеді. Өнімді айырбастау осы еңбек бөлінісін шаруашылық байланысқа айналдырады; ол нарықтың тарихи алғышарты ретінде қаралады.

Қолдану: Бір топ астық, екіншісі құралға маманданған. Олар өздері жасамайтын өнімге мұқтаж және оны айырбаспен алады. Сондықтан негізгі алғышарт — еңбек бөлінісі; өндірісті бәрі бірдей ету немесе айырбасты жабу кері бағыт болар еді.

Қате нұсқалар: B) Бұл сыртқы айырбасқа қажеттілікті шектейді. Шартта әр топ өзіне жетіспейтін өнімді басқа топтан алады.

C) Орталық жоспарлау туралы мәлімет жоқ; топтар арасындағы байланыс әртүрлі өнімге қажеттіліктен туған.

D) Бұл қауым ішіндегі бөлу тәртібі, ал шарт әртүрлі өндірушілердің өнім алмасуын сипаттайды.

E) Құралдарды тең бөлу туралы дерек берілмеген; астық пен құрал өндіруге мамандану көрсетілген. Ишара: Өндірушілер әртүрлі жұмысқа маманданып, бір-бірінің өніміне мұқтаж ба?

Ереже: Өндірушінің дербестігі қандай өнім шығару және ресурсты қалай пайдалану жөніндегі шешімге қатысуын білдіреді. Нарықтық ұйымдасуда кәсіпкерлік таңдау маңызды, бірақ ол келісім мен құқықтық ережеден тыс болу дегенді білдірмейді.

Қолдану: Шеберлер өнім түрін өздері таңдаған, ал орталық тапсырма немесе міндетті әдет берілмеген. Сондықтан осы дерек дербес шаруашылық таңдауды көрсетеді. Оның барлық жағдайда шексіз немесе ережесіз екені туралы бөлек тұжырым жасалмайды.

Қате нұсқалар: A) Квота сырттан міндеттелетін тапсырмаға қатысты. Мұнда өнім түрін шеберлер өздері таңдайды.

C) Әдет арқылы тағайындау көрсетілмеген; екі шебердің жеке таңдауы берілген.

D) Бұл өнім кімге жететіні туралы шешім. Шартта өнімді жасаушы қандай тауар шығаратынын таңдап отыр.

E) Мемлекеттік тапсырыс туралы дерек жоқ. Өнімнің түрі тәуелсіз өндірушілердің шешімінен шыққан. Ишара: Өнімді кім таңдағанын және міндетті сыртқы тапсырма бар-жоғын анықта.

Ереже: Тұтынушының таңдауы әртүрлі өнім мен жеткізушіні салыстырып, өз қажеттілігіне сай шешім қабылдауын білдіреді. Ол өндірушінің өндіріс көлемін тағайындау құқығынан және міндетті бекітуден бөлек белгі.

Қолдану: Сатып алушы бірнеше ұсынысты салыстырып, өзі таңдаған. Сондықтан дерек тұтынушы еркіндігін сипаттайды. Әртүрлі сапа мен бағаның болуы салыстыруға негіз береді; бір сатушыға міндетті байланыс берілмеген.

Қате нұсқалар: B) Тауар сатып алу өндіріс құралдарының иесін ауыстыру туралы шешім емес; сатып алушы ұсынысты таңдайды.

C) Бұл өндіруші таңдауына жатады. Шартта шешім қабылдап отырған субъект — тұтынушы.

D) Баға бекітетін орган туралы дерек жоқ; тұтынушы бар ұсыныстарды салыстырады.

E) Жоспарлы үлестіруде алушылар алдын ала белгіленуі мүмкін. Мұнда сатып алушы бірнеше сатушыдан өзі таңдайды. Ишара: Шешімді өнімді алатын адам өзі қабылдап отыр ма?

Ереже: Бәсекелестікте бірнеше өндіруші сатып алушының таңдауына таласады. Баға, сапа мен қызмет жағдайын жақсарту осы таластың нысандары болуы мүмкін; бәсеке нақты балама ұсыныстардың болуын талап етеді.

Қолдану: Бірнеше фирма бір тауар нарығында жұмыс істейді және алушыны сапамен тартады. Бұл бәсекелестікке тән әрекет. Ол барлық фирма міндетті бірдей табыс табатынына немесе кез келген ықпалдың оң болуына кепіл ретінде түсіндірілмейді.

Қате нұсқалар: A) Нарықты бөлісу бәсекені шектеуі мүмкін. Шартта фирмалар алушыларды өзіне тарту үшін сапасын жақсартады.

B) Орталық тапсырма берілмеген; әрекетті сатып алушы таңдауы үшін талас ынталандырған.

D) Бағалар туралы келісім жоқ. Сапаны жақсартып алушыны тарту — фирмалардың бәсекелік әрекеті.

E) Кезекпен міндетті бөлу сипатталмаған. Фирмалар тұтынушының ерікті таңдауына ықпал етуге тырысады. Ишара: Алушыға бір ғана ма, әлде бірнеше балама ұсыныс бар ма?