Табиғатты пайдалану үдерістерін реттеу
13-параграф · Оқулықтың 51–52-беттері
«География, ЖМБ» оқулығының (11-сынып, Мектеп, 2020) «Табиғатты пайдалану үдерістерін реттеу» тақырыбы, 13-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Шартты ауданда кәсіпорынға төгінді мөлшерін белгіленген шектен асырмау туралы міндетті талап қойылды. Қай…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Әкімшілік реттеу
Жауап нұсқалары
- A.Қоршаған ортаның мониторингі
- B.Экономикалық ынталандыру
- C.Табиғи нысандарды есепке алу
- D.Әлеуметтік-психологиялық ықпал
- E.Әкімшілік реттеудұрыс
Түсіндірме
Ереже: Әкімшілік реттеу орындалуы міндетті нормалар, талаптар мен шектеулер арқылы ықпал етеді. Оның айырмасы — шешімнің міндетті ереже ретінде берілуі; экономикалық пайда мен ерікті түсіндіру басқа тетіктерге жатады.
Қолдану: Міндетті сандық шек кәсіпорын қызметіне тікелей ереже ретінде берілген. Сондықтан негізгі тетік — әкімшілік реттеу; шек көлемі тапсырма шарты, нақты елдің заң нормасы деп берілмеген.
Қате нұсқалар: A) Мониторинг орта күйін бірізді әдіспен қайталап бақылап, өзгеріс туралы дерек жинайды. Ол басқарудың нәтижесін бағалауға көмектеседі, бірақ бақылаудың өзі барлық зиянды бірден тоқтатпайды. Берілген жағдайда тек дерек жинау емес, кәсіпорынға әрекет шегі бекітілген.
B) Экономикалық тетік шығын, төлем немесе қолдау арқылы шешімнің материалдық тиімділігін өзгертеді. Ол табиғатты қорғауға ынта туғызуы мүмкін, бірақ нақты нәтиже бақылаумен бағаланады. Берілген жағдайда төлем не материалдық қолдау емес, міндетті шек қойылған.
C) Есепке алу табиғи нысандардың орны, қоры және қасиеттері туралы жүйелі жазба қалыптастырады. Бұл дерек жоспарлау мен қорғауға негіз болады, қорды физикалық түрде көбейтпейді. Берілген жағдайда нысандар тізімін жасау емес, олардың қызметіне міндетті норма қолданылған.
D) Әлеуметтік-психологиялық ықпал түсіндіру, экологиялық білім мен қоғамдық құндылықтар арқылы мінез-құлыққа әсер етеді. Бұл міндетті нормамен немесе тікелей материалдық төлеммен бір ұғым емес. Берілген жағдайда ерікті түсіндіру емес, орындалуы міндетті талап сипатталған. Ишара: Шартта талап міндетті ереже түрінде ме, әлде ынта түрінде ме берілген?
Дұрыс жауап: Экономикалық ынталандыру
Жауап нұсқалары
- A.Қоршаған ортаның мониторингі
- B.Табиғи нысандарды есепке алу
- C.Экономикалық ынталандырудұрыс
- D.Әкімшілік реттеу
- E.Әлеуметтік-психологиялық ықпал
Түсіндірме
Ереже: Экономикалық тетік шығын, төлем немесе қолдау арқылы шешімнің материалдық тиімділігін өзгертеді. Ол табиғатты қорғауға ынта туғызуы мүмкін, бірақ нақты нәтиже бақылаумен бағаланады.
Қолдану: Қолдау технология таңдаудың материалдық шығынын өзгертіп, су үнемдеуге экономикалық ынта береді. Нәтиже нақты тұтыну мен жалпы әсер бойынша тексерілуі керек.
Қате нұсқалар: A) Мониторинг орта күйін бірізді әдіспен қайталап бақылап, өзгеріс туралы дерек жинайды. Ол басқарудың нәтижесін бағалауға көмектеседі, бірақ бақылаудың өзі барлық зиянды бірден тоқтатпайды. Берілген жағдайда тұтынуды өлшеу кейін қажет болуы мүмкін, бірақ берілген негізгі тетік қолдау болып тұр.
B) Есепке алу табиғи нысандардың орны, қоры және қасиеттері туралы жүйелі жазба қалыптастырады. Бұл дерек жоспарлау мен қорғауға негіз болады, қорды физикалық түрде көбейтпейді. Берілген жағдайда нысандардың қорын тіркеу емес, таңдаудың шығынын өзгерту сипатталған.
D) Әкімшілік реттеу орындалуы міндетті нормалар, талаптар мен шектеулер арқылы ықпал етеді. Оның айырмасы — шешімнің міндетті ереже ретінде берілуі; экономикалық пайда мен ерікті түсіндіру басқа тетіктерге жатады. Берілген жағдайда міндетті шек емес, материалдық қолдау арқылы ынта жасалған.
E) Әлеуметтік-психологиялық ықпал түсіндіру, экологиялық білім мен қоғамдық құндылықтар арқылы мінез-құлыққа әсер етеді. Бұл міндетті нормамен немесе тікелей материалдық төлеммен бір ұғым емес. Берілген жағдайда тек экологиялық түсіндіру емес, қаржылай артықшылық берілген. Ишара: Шешімге ақшалай қолдау арқылы әсер ету қандай тетікке жатады?
Дұрыс жауап: Әлеуметтік-психологиялық ықпал
Жауап нұсқалары
- A.Табиғи нысандарды есепке алу
- B.Әкімшілік реттеу
- C.Экологиялық-экономикалық жоспарлау
- D.Әлеуметтік-психологиялық ықпалдұрыс
- E.Экономикалық ынталандыру
Түсіндірме
Ереже: Әлеуметтік-психологиялық ықпал түсіндіру, экологиялық білім мен қоғамдық құндылықтар арқылы мінез-құлыққа әсер етеді. Бұл міндетті нормамен немесе тікелей материалдық төлеммен бір ұғым емес.
Қолдану: Әрекет білім, түсінік және жауапкершілік құндылығы арқылы мінез-құлыққа ықпал етеді. Қаржы немесе міндетті шектеу тетігі шартта берілмеген.
Қате нұсқалар: A) Есепке алу табиғи нысандардың орны, қоры және қасиеттері туралы жүйелі жазба қалыптастырады. Бұл дерек жоспарлау мен қорғауға негіз болады, қорды физикалық түрде көбейтпейді. Берілген жағдайда қор мен нысан тізімін жасау емес, қоғамдық мінез-құлыққа әсер ету көзделген.
B) Әкімшілік реттеу орындалуы міндетті нормалар, талаптар мен шектеулер арқылы ықпал етеді. Оның айырмасы — шешімнің міндетті ереже ретінде берілуі; экономикалық пайда мен ерікті түсіндіру басқа тетіктерге жатады. Берілген жағдайда міндетті норма мен жазалау сипатталмаған, ерікті түсіндіру басым.
C) Жоспарлау мақсаттар, іс-шаралар, уақыт пен ресурстарды алдын ала үйлестіреді. Ол болашақ әрекетті ұйымдастырады; нақты орындалу мен нәтиже кейін тексеріледі. Берілген жағдайда іс-шараны ұйымдастыруға жоспар қажет болуы мүмкін, бірақ сұрақ ықпал ету әдісін — білім мен жауапкершілікті — сұрайды.
E) Экономикалық тетік шығын, төлем немесе қолдау арқылы шешімнің материалдық тиімділігін өзгертеді. Ол табиғатты қорғауға ынта туғызуы мүмкін, бірақ нақты нәтиже бақылаумен бағаланады. Берілген жағдайда тікелей материалдық төлем не қолдау жоқ, сондықтан негізгі ықпал білім арқылы жасалған. Ишара: Адамдардың таңдауы түсінік пен құндылық арқылы өзгертіліп тұр.
Дұрыс жауап: Қоршаған ортаның мониторингі
Жауап нұсқалары
- A.Әкімшілік реттеу
- B.Экологиялық-экономикалық жоспарлау
- C.Табиғи нысандарды есепке алу
- D.Экономикалық ынталандыру
- E.Қоршаған ортаның мониторингідұрыс
Түсіндірме
Ереже: Мониторинг орта күйін бірізді әдіспен қайталап бақылап, өзгеріс туралы дерек жинайды. Ол басқарудың нәтижесін бағалауға көмектеседі, бірақ бақылаудың өзі барлық зиянды бірден тоқтатпайды.
Қолдану: Ай сайынғы өлшеу ортаның өзгерісін бақылауға бағытталған. Бұл деректер кейін жоспарлау мен реттеу үшін пайдаланылуы мүмкін, бірақ сипатталған негізгі әрекет — жүйелі мониторинг.
Қате нұсқалар: A) Әкімшілік реттеу орындалуы міндетті нормалар, талаптар мен шектеулер арқылы ықпал етеді. Оның айырмасы — шешімнің міндетті ереже ретінде берілуі; экономикалық пайда мен ерікті түсіндіру басқа тетіктерге жатады. Берілген жағдайда талап бекіту емес, су сапасы туралы бақылау дерегі алынған.
B) Жоспарлау мақсаттар, іс-шаралар, уақыт пен ресурстарды алдын ала үйлестіреді. Ол болашақ әрекетті ұйымдастырады; нақты орындалу мен нәтиже кейін тексеріледі. Берілген жағдайда болашақ іс-шара жоспарын құру емес, қазіргі және өткен күйді өлшеу орындалған.
C) Есепке алу табиғи нысандардың орны, қоры және қасиеттері туралы жүйелі жазба қалыптастырады. Бұл дерек жоспарлау мен қорғауға негіз болады, қорды физикалық түрде көбейтпейді. Берілген жағдайда бір реттік нысан тізімінен айырмасы — орта күйі уақыт бойынша қайталап өлшенген.
D) Экономикалық тетік шығын, төлем немесе қолдау арқылы шешімнің материалдық тиімділігін өзгертеді. Ол табиғатты қорғауға ынта туғызуы мүмкін, бірақ нақты нәтиже бақылаумен бағаланады. Берілген жағдайда материалдық ынталандыру туралы шарт жоқ. Ишара: Өлшеудің тұрақты қайталануы мен өзгерісті салыстыруға назар аудар.
Дұрыс жауап: Экологиялық-экономикалық жоспарлау
Жауап нұсқалары
- A.Әлеуметтік-психологиялық ықпал
- B.Экологиялық-экономикалық жоспарлаудұрыс
- C.Экономикалық ынталандыру
- D.Табиғи нысандарды есепке алу
- E.Қоршаған ортаның мониторингі
Түсіндірме
Ереже: Жоспарлау мақсаттар, іс-шаралар, уақыт пен ресурстарды алдын ала үйлестіреді. Ол болашақ әрекетті ұйымдастырады; нақты орындалу мен нәтиже кейін тексеріледі.
Қолдану: Мақсат пен әрекеттердің уақыт, орындаушы және ресурс бойынша ұйымдастырылуы жоспарлауға жатады. Қаржы жоспардың бір бөлігі болғанымен, шартта таңдауды ынталандыратын нақты төлем тетігі емес, іс-шаралар жүйесі берілген.
Қате нұсқалар: A) Әлеуметтік-психологиялық ықпал түсіндіру, экологиялық білім мен қоғамдық құндылықтар арқылы мінез-құлыққа әсер етеді. Бұл міндетті нормамен немесе тікелей материалдық төлеммен бір ұғым емес. Берілген жағдайда тек түсіндіру мен құндылыққа ықпал ету емес, басқару іс-шаралары ұйымдастырылған.
C) Экономикалық тетік шығын, төлем немесе қолдау арқылы шешімнің материалдық тиімділігін өзгертеді. Ол табиғатты қорғауға ынта туғызуы мүмкін, бірақ нақты нәтиже бақылаумен бағаланады. Берілген жағдайда қаржы болуы жоспарды автоматты ынталандыру төлеміне айналдырмайды, нақты функция ресурстарды үйлестіру болып тұр.
D) Есепке алу табиғи нысандардың орны, қоры және қасиеттері туралы жүйелі жазба қалыптастырады. Бұл дерек жоспарлау мен қорғауға негіз болады, қорды физикалық түрде көбейтпейді. Берілген жағдайда ресурс нысандарының тізімі емес, мақсат пен орындау мерзімі бекітілген.
E) Мониторинг орта күйін бірізді әдіспен қайталап бақылап, өзгеріс туралы дерек жинайды. Ол басқарудың нәтижесін бағалауға көмектеседі, бірақ бақылаудың өзі барлық зиянды бірден тоқтатпайды. Берілген жағдайда нақты су сапасын қайталап өлшеу сипатталмаған, болашақ әрекеттер үйлестірілген. Ишара: Кім, қашан және қандай ресурспен әрекет ететіні анықталған ба?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Геоақпараттық әдістер мен ГАЖ технологияларының ерекшеліктері
- ГАЖ технологияларының басқа ғылымдармен және өндіріс салаларымен байланысы
- Географиялық деректер базасы
- 5-сарамандық жұмыс. Арнайы компьютерлік бағдарламаларды (таңдау бойынша) қолданып тақырыптық карта-сызбалар жасау
- Шаруашылық және тұтыну салаларында табиғатты пайдалану үдерістерін басқару
- 6-сарамандық жұмыс. Дүниежүзі мен Қазақстанның табиғат ресурстарының негізгі түрлерімен қамтамасыз етілуін бағалау
- Мұнай-газ саласындағы табиғатты пайдалануды реттеу механизмі
- Мемлекеттік және жергілікті табиғатты пайдаланудың заңнамалық аспектілері
Сұрақтар «География, ЖМБ» оқулығы бойынша құрастырылған, Мектеп, 2020.