Тыныс алу және тыныс шығару механизмдері Кеуде қуысының механизмі
26-параграф · Оқулықтың 111–114-беттері
«Биология» оқулығының (8-сынып, Атамұра, 2018) «Тыныс алу және тыныс шығару механизмдері Кеуде қуысының механизмі» тақырыбы, 26-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Тыныс алуға қатысып, кеуде қуысын құрсақ қуысынан бөлетін күмбез тәрізді бұлшық ет қайсы?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Көкет
Жауап нұсқалары
- A.Бронхы қабырғасындағы тегіс бұлшық ет
- B.Жүректің миокарды
- C.Сыртқы қабырғааралық бұлшық ет
- D.Іштің тік бұлшық еті
- E.Көкетдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Көкет кеуде және құрсақ қуыстары арасында орналасқан күмбез тәрізді бұлшық ет. Оның жиырылуы кеуде қуысының көлемін арттыруға қатысады. Қабырғааралық бұлшық еттер де тынысқа көмектеседі, бірақ қуыстарды бөліп тұрған тұтас қалқа емес. Орналасу мен қызметті бірге ескереміз.
Қолдану: Шарт тынысқа қатысуын ғана емес, екі қуысты бөлуін және күмбез пішінін береді. Осы белгілердің бәрі көкетке сәйкес. Тек «тынысқа қатысатын бұлшық ет» деген бір белгімен таңдасақ, қабырғааралық бұлшық етті де орынсыз алуымыз мүмкін. Толық шарт жауапты жалғыз етеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Бронхы бұлшық еті ауа жолының диаметріне әсер етеді. Миокард жүрек қабырғасында. Қабырғааралық бұлшық ет қабырғалар арасында. Іштің тік бұлшық еті құрсақ қабырғасында. Төрт құрылым тұтас кеуде-құрсақ қалқасы емес, сондықтан барлық берілген белгіге сай келмейді.
Қайта орындауға ишара: Екі қуыстың шекарасын құратын бұлшық етті тап.
Дұрыс жауап: Жалпайып, төмен қарай түседі
Жауап нұсқалары
- A.Жалпайып, төмен қарай түседідұрыс
- B.Күмбезі биіктеп, жоғары көтеріледі
- C.Жалпайып, жоғары көтеріледі
- D.Күмбезі биіктеп, төмен түседі
- E.Пішіні мен орны өзгермейді
Түсіндірме
Ереже: Тыныс алғанда көкет жиырылып, күмбезі жалпаяды және төмендейді. Бұл кеуде қуысының тік өлшемін ұлғайтады. Өкпе созылып, альвеолалық қысым сыртқы ауа қысымынан сәл төмендегенде ауа ішке кіреді. Көкеттің босаңсуы мен жиырылуы қарама-қарсы жағдайлар екенін ажырату қажет.
Қолдану: Шарт тыныс алу кезіндегі жиырылуды береді. Сондықтан төмендеп-жалпаю дұрыс. Жауапты тыныс шығарудағы жоғары көтерілуімен алмастырмаймыз. Бұл қозғалыс жеке мүшенің орнын ғана емес, кеуде көлемі мен қысымын өзгертеді; механизмнің келесі қадамдары осы өзгерістен басталады.
Қате нұсқаларды ажырату: Жоғары көтерілген күмбез босаңсуға жақын. Жалпайып жоғары деу вертикалдық қозғалысты кері береді. Биіктеп төмен деу жиырылудағы жалпаюды елемейді. Өзгеріс жоқ деу көкеттің көлемге әсерін жояды. Төрт нұсқа пішін мен орынның екеуін бірдей дұрыс байланыстырмайды.
Қайта орындауға ишара: Кеуденің төменгі шекарасы төмендесе, ішкі көлемі қалай өзгереді?
Дұрыс жауап: Көкет жиырылады → кеуде көлемі артады → альвеолалық қысым төмендейді → ауа кіреді
Жауап нұсқалары
- A.Көкет жиырылады → кеуде көлемі азаяды → қысым артады → ауа кіреді
- B.Көкет жиырылады → кеуде көлемі артады → альвеолалық қысым төмендейді → ауа кіредідұрыс
- C.Көкет босаңсиды → кеуде көлемі азаяды → қысым артады → ауа кіреді
- D.Көлем артады → альвеолалық қысым артады → ауа сыртқа кетеді
- E.Қысым екі жақта тең болады → ауа міндетті түрде ішке жаппай ағады
Түсіндірме
Ереже: Қалыпты тыныс алуда бұлшық еттің белсенді жиырылуы кеуде мен өкпе көлемін арттырады. Альвеолалық қысым атмосфералықтан сәл төмендеп, ауа ішке ағады. Ағынға қысым айырмасы қажет. Қозғалысты тек қуыстың көлемімен емес, оның қысымға және ауа бағытына әсерімен байланыстырамыз.
Қолдану: Шарт толық себептік тізбекті сұрайды. Жиырылу, көлем өсуі, альвеолалық қысым төмендеуі және ауа кіруі реті дұрыс. Бірінші қадам дұрыс болғанымен, келесі қадам кері берілсе бүкіл тізбек қате болады. Сондықтан әр жебенің алдындағы өзгеріс кейінгісін қалай тудыратынын тексереміз.
Қате нұсқаларды ажырату: Бірінші қате тізбек көлем мен қысымды кері өзгертеді. Екіншісі босаңсуды тыныс алуға айналдырады. Үшіншісі көлем өсуін қысым өсуімен теңейді. Тең қысымнан міндетті ағын шығару градиентті елемейді. Төрт нұсқада себеп пен бағыт сәйкес емес.
Қайта орындауға ишара: Көлем артқан соң өкпе ішіндегі қысым сыртқы қысымға қатысты қалай өзгереді?
Дұрыс жауап: Кеуде қуысының көлемі ұлғаяды
Жауап нұсқалары
- A.Кеуде қуысының көлемі ұлғаядыдұрыс
- B.Кеуде көлемі азайып, альвеолалық қысым артады
- C.Кеуде көлемі өзгермей, ауа тек оттек құрамының әсерінен кіреді
- D.Қабырға көтерілгенде көкет міндетті түрде толық жұмысын тоқтатады
- E.Кеуде көлемі ұлғайса да, альвеолалық қысым міндетті түрде артады
Түсіндірме
Ереже: Сыртқы қабырғааралық бұлшық еттер тыныс алғанда қабырғаларды көтеріп, кеуде өлшемдерін ұлғайтуға қатысады. Көкет те осы көлемдік өзгеріске көмектеседі. Екі бұлшық ет тобының бірлескен жұмысы бар, бірінің қатысуы екіншісінің жоқтығын білдірмейді. Қабырға қозғалысы қан тобының өзгерісі емес.
Қолдану: Шарт сыртқы бұлшық еттер мен қабырғаның көтерілуін береді. Сондықтан көлемнің өсуі дұрыс. Көлем өсуі өкпе ішіндегі қысымды өзгертуге және ауа кіруіне жағдай жасайды. Бұлшық еттің орналасуы мен қозғалысын жалпы тыныстық механикалық нәтижесімен байланыстырамыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Көлем азаюы қабырғаның көтерілу әсерін кері береді. Тек оттек құрамы деу көлемдік қысым механизмін елемейді. Көкет тоқтайды деу бірлескен жұмысты жояды. Көлем өскенде қысым міндетті артады деу тыныс алудың қысым өзгерісін кері көрсетеді. Төрт нұсқа қалыпты механикаға сай емес.
Қайта орындауға ишара: Қабырғалар көтеріліп, кеуде жан-жаққа кеңейгенін елестет.
Дұрыс жауап: Тыныс алу бұлшық еттері босаңсып, серпімді тіндердің кері қайтуы көлемді азайтады
Жауап нұсқалары
- A.Көкет міндетті түрде одан әрі белсенді төмен түседі
- B.Өкпе ауаны тек жүрек қақпақшасымен сыртқа айдайды
- C.Тыныс алу бұлшық еттері босаңсып, серпімді тіндердің кері қайтуы көлемді азайтадыдұрыс
- D.Тыныш шығару әрқашан іш бұлшық етінің ең күшті жиырылуын талап етеді
- E.Ауа сырттағы қысым жоғары болғандықтан өкпеден соған қарсы ағады
Түсіндірме
Ереже: Тыныш қалыпты шығару көбіне тыныс алу бұлшық еттерінің босаңсуы және өкпе-кеуде тіндерінің серпімді кері қайтуымен жүреді. Көлем азайып, альвеолалық қысым атмосфералықтан сәл жоғары болғанда ауа сыртқа шығады. Күшті немесе жиі тыныс шығаруда қосымша бұлшық еттер белсенді қатысуы мүмкін.
Қолдану: Шарт тыныш күйді нақтылайды. Сондықтан босаңсу мен серпімді қайту дұрыс. Күшті шығарудың механизмін барлық тыныш шығаруға міндеттемейміз. Тыныс алу мен шығару үнемі бірдей бұлшық еттің бірдей бағыттағы жиырылуы емес. Көлем азаюы мен қысым өсуін бірге қарастырамыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Көкеттің одан әрі төмендеуі көлемді арттыруға жақын. Жүрек қақпақшасы ауа айдамайды. Ең күшті іш жиырылуы тыныш шығаруға міндетті емес. Жоғары сыртқы қысымға қарсы өздігінен ағын деу бағыт ережесін бұзады. Төрт нұсқа тыныш шығаруды дұрыс түсіндірмейді.
Қайта орындауға ишара: Қалыпты тыныс алған соң бұлшық ет босаңсыса, серпімді өкпе не істейді?
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Жануарлардың жүрек қан тамырлары жүйесі құрылысының ерекшеліктері мен эволюциясы
- Қан тамырлары жүйесінің түрлері және қан айналым шеңберлері
- Жүрек қан тамырлары жүйесінің аурулары
- Газ алмасу
- Өкпе жұмысының көрсеткіштері Тыныс алу гигиенасы
- Шығару жүйесі мүшелерінің құрылысы
- Терінің құрылысы мен қызметі оның маңызы
- Тері аурулары және гигиенасы
Сұрақтар «Биология» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.