Жануарлардың асқорыту жүйесі
10-параграф · Оқулықтың 44–49-беттері
«Биология» оқулығының (8-сынып, Атамұра, 2018) «Жануарлардың асқорыту жүйесі» тақырыбы, 10-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Асқорыту кезінде қоректегі ірі нәруыз молекулаларының ұсақ молекулаларға ыдырауының негізгі маңызы қандай?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Қоректік заттардың сіңірілуіне және жасушаларда пайдаланылуына жағдай жасау
Жауап нұсқалары
- A.Барлық нәруызды жасуша қабырғасына айналдыру
- B.Қоректік заттардың сіңірілуіне және жасушаларда пайдаланылуына жағдай жасаудұрыс
- C.Қоректің молекулалық өлшемін ғана үлкейту
- D.Сіңірілуді тоқтатып, қоректі өзгеріссіз сақтау
- E.Қоректің барлық бөлігін қорытылмайтын қалдыққа айналдыру
Түсіндірме
Ереже: Асқорыту қоректің механикалық өңделуін және химиялық ыдырауын қамтиды. Ірі молекулалардың ұсақ құрамбөліктерге бөлінуі олардың сіңірілуін жеңілдетеді. Сіңірілген заттарды ағза энергия алуға және өз құрылымдарын жасауға пайдаланады. Қорыту мен сіңіру өзара байланысты, бірақ бірдей үдеріс емес.
Қолдану: Шарт нәруыз молекуласының ыдырауының маңызын сұрайды. Ұсақ өнімдердің сіңірілуіне жағдай жасау дұрыс. Мұнда қоректің тек ауызда майдалануы емес, молекула деңгейіндегі химиялық өзгеруі айтылған. Өнімдер кейін жасушаларға жеткізіледі.
Қате нұсқаларды ажырату: Жасуша қабырғасына айналу асқорытудың жалпы мақсаты емес. Өлшемді үлкейту берілген ыдырауға қарсы. Сіңірілуді тоқтату қоректің пайдаланылуын қиындатады. Бүкіл қоректі қалдық деу сіңірілетін өнімдерді елемейді. Бұл жауаптардың ешқайсысы берілген үдерістің қызметін дұрыс ашпайды.
Қайта орындауға ишара: Ыдыраған өнімдер ағзаға қалай қолжетімді болатынын ойлан.
Дұрыс жауап: Аминқышқылдары
Жауап нұсқалары
- A.Глюкоза молекулалары
- B.Аминқышқылдарыдұрыс
- C.Май қышқылдары
- D.Глицерин молекулалары
- E.Нуклеотидтер
Түсіндірме
Ереже: Нәруыз аминқышқылдарының тізбегінен тұрады. Қорытуда пептидтік байланыстар үзіліп, ұсақ пептидтер және аминқышқылдары түзіледі. Толық ыдыраудың мономерлік өнімін полимердің бастапқы құрылымымен байланыстырамыз. Барлық органикалық молекула бірдей өнімге ыдырамайды.
Қолдану: Шарт нәруыздың толық ыдырауын және мономерін нақты сұрайды. Сондықтан аминқышқылдары дұрыс. Аралық пептидтер болуы мүмкін, бірақ сұрақ соңғы мономерлік өнімді анықтайды. Алынған аминқышқылдары ағзаның өз нәруыздарын құруда пайдаланылуы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: Глюкоза кейбір көмірсулардың құрамбөлігі. Май қышқылдары мен глицерин майларға қатысты. Нуклеотидтер нуклеин қышқылдарының мономерлері. Осы төрт нұсқа басқа заттарды нәруыздың құрамбөлігімен шатастырады. Заттың ағза үшін пайдалы болуы оны осы полимердің мономері етпейді.
Қайта орындауға ишара: Нәруызды құрайтын қайталанатын құрамбөліктерді еске түсір.
Дұрыс жауап: Сілекей бездері, бауыр, ұйқыбез
Жауап нұсқалары
- A.Ауыз қуысы, өңеш, асқазан
- B.Өңеш, ашішек, тоқішек
- C.Жұтқыншақ, өңеш, тікішек
- D.Сілекей бездері, бауыр, ұйқыбездұрыс
- E.Асқазан, тоқішек, аналь тесігі
Түсіндірме
Ереже: Асқорыту жүйесіне қорек өтетін жол және оған бөлінді беретін бездер кіреді. Сілекей бездері сілекей, бауыр өт, ұйқыбез асқорыту сөлін бөледі. Мүше атауын білумен қатар, оның без бе әлде асқорыту жолының бөлімі ме екенін ажырату қажет.
Қолдану: Бірінші қатардағы үш мүше де бөлінді түзетін бездерге жатады. Сондықтан осы қатар дұрыс. Қалған қатарлар қорек өтетін қуыстар мен түтік бөлімдерін атайды. Кей жол бөлімдерінің қабырғасында бездер болуы оларды осы үш ірі безбен теңестірмейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Ауыз, өңеш, асқазан қорек жолына кіреді. Өңеш пен екі ішек те түтік бөлімдері. Жұтқыншақ, өңеш, тікішек бездер қатары емес. Соңғы қатардағы аналь тесігі қалдықтың шығу орны. Төрт қатарда тек асқорыту бездері берілмеген.
Қайта орындауға ишара: Әр мүшеден қандай бөлінді түзілетінін немесе ол арқылы қорек өтетінін тексер.
Дұрыс жауап: Қоректің енуі мен қорытылмаған қалдықтың шығуы бөлек тесіктер арқылы жүреді
Жауап нұсқалары
- A.Қорек пен қалдық тек бір тесіктен өтеді
- B.Қорек тек дене бетімен өтеді, ішек болмайды
- C.Қорытылмаған қалдық тек өңеш арқылы шығады
- D.Ауыз қоректің кіруіне қатыспайды
- E.Қоректің енуі мен қорытылмаған қалдықтың шығуы бөлек тесіктер арқылы жүредідұрыс
Түсіндірме
Ереже: Екі тесікті асқорыту жолында ауыз қабылдау, аналь тесігі қорытылмаған қалдықты шығару қызметін атқарады. Түтіктің аралық бөлімдерінде қорек өңделіп, заттар сіңіріледі. Асқорыту жолының шығу тесігін зәр шығару жүйесімен немесе тыныс алу мүшесімен шатастырмаймыз.
Қолдану: Шарт жауынқұртта екі бөлек тесік барын көрсетеді. Демек, қабылдау мен қалдықтың шығуы бөлінген. Қоректің алға жылжуы мүшелердің орналасуымен байланысты. Бұл сипаттама барлық жануарда осындай жүйе болады деген қорытынды жасамайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Бір тесік деу шартқа қайшы. Ішек болмайды деу нақты асқорыту жолын жоққа шығарады. Қалдықтың тек өңештен шығуы қалыпты жолды бұрмалайды. Ауызды қабылдауға қатыспайды деу оның негізгі қызметін елемейді. Төрт жауап берілген екі тесікті құрылымды дұрыс түсіндірмейді.
Қайта орындауға ишара: Қабылдау және шығару үшін берілген екі тесіктің қызметін бөлек ата.
Дұрыс жауап: Өңеш → жемсау → бұлшықетті қарын → ішек
Жауап нұсқалары
- A.Өңеш → жемсау → бұлшықетті қарын → ішекдұрыс
- B.Жемсау → өңеш → бұлшықетті қарын → ішек
- C.Өңеш → ішек → жемсау → бұлшықетті қарын
- D.Бұлшықетті қарын → өңеш → жемсау → ішек
- E.Өңеш → жемсау → ішек → бұлшықетті қарын
Түсіндірме
Ереже: Жауынқұрттың қорек жолы бірінен кейін бірі орналасқан бөлімдерден тұрады. Жұтқыншақтан қорек өңешке, одан жемсауға, бұлшықетті қарынға және ішекке өтеді. Әр бөлімнің орнын сақтау оның қызметін де дұрыс түсінуге көмектеседі. Мүшелердің жай тізімі жеткіліксіз, бағыт керек.
Қолдану: Шарт жұтқыншақтан кейінгі төрт бөлімнің ретін сұрайды. Өңеш, жемсау, бұлшықетті қарын, ішек реті дұрыс. Жемсау уақытша сақтау, қарын механикалық өңдеу қызметіне қатысады. Өңделген қорек одан кейін ішекке түседі.
Қате нұсқаларды ажырату: Жемсауды өңештің алдына қою алғашқы екі орынды ауыстырады. Ішекті жемсаудың алдына қою аралық бөлімдерді бұзады. Қарынды өңештің алдына қою да кері рет. Соңғы нұсқа ішек пен қарынды ауыстырады. Төрт тізбек қалыпты анатомиялық ретті бермейді.
Қайта орындауға ишара: Қоректі өткізетін өңештен сақтау және ұсақтау бөлімдеріне, одан ішекке қарай жүр.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
- Өсімдік бөлімдерінің ерекше белгілері
- Саңырауқұлақтар тірі ағзалардың ерекше патшалығы
- Даражарнақты және қосжарнақты өсімдіктер
- Жануарлардың басым типтері мен олардың кластары
- Тістердің құрылысы мен қызметі олардың гигиенасы
- Адамның асқорыту жүйесінің құрылысы
- Асқазан ішек жолдарының аурулары және тамақтану гигиенасы
- Дәрумендер олардың сипаттамасы және оларды жіктеу
Сұрақтар «Биология» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.