Бізді қоршаған дүниедегі себеп салдарлық байланыс
2-параграф · Оқулықтың 8–11-беттері · Сұрақ оқулықтың 9-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Бізді қоршаған дүниедегі себеп салдарлық байланыс» тақырыбы, 2-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Толассыз жаңбыр су ағынын көбейтіп, соның әсерінен сел жүруі мүмкін деп берілген. Осы тізбектегі бастапқы…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Толассыз жаңбыр
Жауап нұсқалары
- A.Толассыз жаңбырдұрыс
- B.Селдің жүруі
- C.Көпірдің шайылуы
- D.Жолдың бұзылуы
- E.Үйлердің зақымдануы
Түсіндірме
Ереже: Себеп — белгілі жағдайларда кейінгі өзгеріске ықпал ететін құбылыс. Салдар — сол ықпалдан туатын нәтиже; бір тізбекте бірнеше аралық кезең болуы мүмкін.
Қолдану: Берілген тізбек жаңбырдан басталады. Жауын су ағынын арттырып, лай мен жыныстарды қозғалысқа келтіруге жағдай жасайды; селдің жүруі осы тізбектегі кейінгі нәтиже болады.
Қате нұсқаларды ажырату: Сел, көпірдің шайылуы, жол мен үйлердің зақымдануы кейінгі зардаптарды білдіреді. Оқиғалардың тек уақыт жағынан қатар болуы себептілікті дәлелдемейді; бұл тапсырмада ықпал байланысы арнайы көрсетілген.
Қайта орындауға ишара: Тізбекті бастаған жағдайды одан кейін туған зардаптардан ажырат.
Дұрыс жауап: Қар көшкіні
Жауап нұсқалары
- A.Қардың мол жаууы
- B.Қар қалыңдығының артуы
- C.Беткейдегі қардың жиналуы
- D.Қар жамылғысының тұрақсыздануы
- E.Қар көшкінідұрыс
Түсіндірме
Ереже: Салдар себеп пен жағдайлардың әсерінен кейін пайда болатын өзгерісті білдіреді. Қар көшкінінің жүруі қар жамылғысының тұрақсыздануымен және оның қозғалысқа келуімен байланысты.
Қолдану: Шарт қардың жиналуынан қозғалуына дейінгі тізбекті береді. Ең соңында жамылғы беткей бойымен жылжиды; сұрақ осы болған нәтижені таңдатуға арналған.
Қате нұсқаларды ажырату: Қардың жаууы, қалыңдауы, жиналуы мен тұрақсыздануы көшкінге дейінгі жағдайларды сипаттайды. Мол қар әрқашан міндетті көшкін тудырмайды; берілген оқиғада көшкіннің жүргені нақты айтылған.
Қайта орындауға ишара: Оқиғаның дайындық жағдайларын емес, соңында болған қозғалысты таңда.
Дұрыс жауап: Температура
Жауап нұсқалары
- A.Еру жылдамдығы
- B.Еріген су көлемі
- C.Температурадұрыс
- D.Мұздық массасының кемуі
- E.Өзен ағынының өзгерісі
Түсіндірме
Ереже: Модельде тәуелсіз айнымалы әсер ететін фактор ретінде, тәуелді айнымалы соған жауап беретін көрсеткіш ретінде таңдалады. Бұл таңдау нақты қойылған зерттеу сұрағына байланысты.
Қолдану: Шарт ауа температурасының өзгеруін бастапқы фактор деп анықтады. Еру жылдамдығы мен еріген судың мөлшері сол фактордың ықтимал әсерін көрсететін нәтижелер болады.
Қате нұсқаларды ажырату: Еру, су көлемі, масса кемуі және ағын өзгерісі модельдегі жауап көрсеткіштері. Оларды бастапқы факторға ауыстыру себеп пен нәтиженің ретін кері аударады; жай бақылаудағы қатар өзгеру себептілікті өзі дәлелдемейді.
Қайта орындауға ишара: Модельде әсер етуші ретінде алдын ала таңдалған факторды тап.
Дұрыс жауап: Өзен деңгейінің өсуі
Жауап нұсқалары
- A.Ауа температурасының көтерілуі
- B.Өзен деңгейінің өсуідұрыс
- C.Күн сәулесінің қарқындылығы
- D.Жылынудың басталу уақыты
- E.Ауаның жылыну ұзақтығы
Түсіндірме
Ереже: Тәуелді көрсеткіш зерттеуде таңдалған фактордың ықтимал әсеріне жауап ретінде бақыланады. Себеп пен нәтиже нақты модельдің шартына қарай ажыратылады.
Қолдану: Бұл модельде жылыну бастапқы фактор, еру аралық үдеріс, ал өзендегі деңгейдің өсуі кейінгі нәтиже болып тұр. Сұрақ өзенге қатысты жауап көрсеткішін сұрайды.
Қате нұсқаларды ажырату: Температура, сәуле қарқындылығы және жылынудың уақыты әсер етуші жағдайларды сипаттайды. Шынайы өзен деңгейіне жауын мен су алу да ықпал етеді; модельдің қорытындысын барлық жағдайға шексіз қолданбаймыз.
Қайта орындауға ишара: Өзеннің өзінде өлшенетін және тізбектің соңында өзгеретін шаманы таңда.
Дұрыс жауап: Жылыну, қар еруі, өзен деңгейінің өсуі
Жауап нұсқалары
- A.Қар еруі, өзен деңгейінің өсуі, жылыну
- B.Өзен деңгейінің өсуі, жылыну, қар еруі
- C.Жылыну, өзен деңгейінің өсуі, қар еруі
- D.Қар еруі, жылыну, өзен деңгейінің өсуі
- E.Жылыну, қар еруі, өзен деңгейінің өсуідұрыс
Түсіндірме
Ереже: Себеп-салдар тізбегі әсер етуші жағдайдан аралық үдеріске, одан нәтижеге қарай құрылады. Бір буын алдыңғысының салдары әрі келесісінің себебі болуы мүмкін.
Қолдану: Алдымен ауа жылынады, содан кейін қардың еруі күшейеді. Еріген су арнаға жеткенде өзендегі су мөлшері мен деңгейі өсуі мүмкін; берілген модель осы бағытты көрсетеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Басқа реттер бастапқы жылынуды кейінге жылжытады немесе өзен деңгейін қар еруінен бұрын орналастырады. Тізбек құруда атаулардың бәрін қолдану ғана жеткіліксіз, олардың ықпал ету ретін сақтау қажет.
Қайта орындауға ишара: Жылудан бастап, суға айналу кезеңі арқылы өзендегі нәтижеге дейін жүр.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.