Табиғатты зерттейтін ғылымдардың зерттеу нысандары
1-параграф · Оқулықтың 5–8-беттері · Сұрақ оқулықтың 5-бетіне негізделген
«Жаратылыстану» оқулығының (6-сынып, Атамұра, 2018) «Табиғатты зерттейтін ғылымдардың зерттеу нысандары» тақырыбы, 1-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Жер қыртысындағы жыныстардың кенет қозғалуынан туатын табиғи үдерісті таңда.»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Жер сілкінісі
Жауап нұсқалары
- A.Тау жынысының үгілуі
- B.Өзен арнасының шайылуы
- C.Жер сілкінісідұрыс
- D.Судың булануы
- E.Ауаның салқындауы
Түсіндірме
Ереже: Жаратылыстану табиғи нысандарды, құбылыстар мен үдерістерді зерттейді. Жер сілкінісі жер қыртысындағы жыныстардың қозғалысымен және жиналған энергияның кенет босауымен байланысты.
Қолдану: Шарттағы негізгі белгі — жыныстардың біртіндеп мүжілуі емес, кенет қозғалысы. Осы белгі сейсмикалық құбылысты анықтайды; оның салдары тербеліс түрінде таралады.
Қате нұсқаларды ажырату: Үгілу жынысты бұзады, өзен ағыны арнаны шаяды. Булану мен салқындау заттың күйіне немесе температурасына қатысты; олар шарттағы қыртыстың кенет қозғалысын атамайды.
Қайта орындауға ишара: Қыртыстағы кенет қозғалыс пен одан тарайтын тербелісті байланыстырып көр.
Дұрыс жауап: Не қарастырылады?
Жауап нұсқалары
- A.Не қарастырылады?дұрыс
- B.Не үшін зерттеледі?
- C.Қай әдіспен зерттеледі?
- D.Қандай құрал қолданылады?
- E.Қандай нәтиже алынды?
Түсіндірме
Ереже: Зерттеу нысаны — ғалым қарастыратын дене, тірі жүйе, құбылыс немесе үдеріс. Оның атауы зерттеудің қандай нәрсеге бағытталғанын көрсетеді.
Қолдану: Нысанды атау үшін зерттелетін нәрсенің өзін сұраймыз. Мысалы, көл суының қасиеті зерттелсе, көл қарастырылатын жүйе болады; оның қасиеті жеке зерттеу пәніне айналады.
Қате нұсқаларды ажырату: Мақсат не үшін жұмыс жүргізілгенін, әдіс қалай орындалатынын білдіреді. Құрал өлшеуге көмектеседі, нәтиже жұмыстан кейін алынады; бұлардың қызметі нысанның атауынан өзгеше.
Қайта орындауға ишара: Жұмыстың мақсатын немесе құралын емес, зерттелетін нәрсенің өзін сұрайтын сөйлемді таңда.
Дұрыс жауап: Балқаш көлі
Жауап нұсқалары
- A.Балқаш көлідұрыс
- B.Балықтардың көбею қарқыны
- C.Балықтың жылдық өсімі
- D.Балықтардың уылдырық шашуы
- E.Көбеюдің маусымдық өзгерісі
Түсіндірме
Ереже: Зерттеу нысаны кеңірек жүйені, ал зерттеу пәні оның арнайы қарастырылатын қасиетін немесе үдерісін білдіреді. Оларды нақты зерттеудің шегіне қарай ажыратамыз.
Қолдану: Шарт зерттеушінің таңдаған шегін анық берді: тұтас жүйе ретінде көл алынған. Балықтардың көбеюі сол жүйенің ішіндегі арнайы зерттелетін үдеріс болып тұр.
Қате нұсқаларды ажырату: Көбею қарқыны, жылдық өсім, уылдырық шашу және маусымдық өзгеріс балықтарға қатысты жеке көрсеткіштер. Олар көлдің өзін емес, оның ішіндегі зерттелетін қырларды сипаттайды.
Қайта орындауға ишара: Шартта тұтас жүйе ретінде аталған нәрсені оның жеке үдерістерінен ажырат.
Дұрыс жауап: Популяция санының өзгеруі
Жауап нұсқалары
- A.Популяцияның дене түсі
- B.Популяцияның мекен аумағы
- C.Популяция санының өзгеруідұрыс
- D.Популяцияның қорек түрлері
- E.Популяцияның тәуліктік белсенділігі
Түсіндірме
Ереже: Зерттеу пәні нысанның нақты қарастырылатын қасиеті не үдерісі болады. Бір популяцияның саны, таралуы, қоректенуі және мінез-құлқы әртүрлі зерттеулердің пәні бола алады.
Қолдану: Шарт бір жыл ішіндегі дара санының өсіміне назар аударады. Сондықтан біз ақбөкеннің барлық қасиетін емес, санының уақыт бойынша қалай өзгергенін таңдаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Түс, мекен, қорек және белсенділік те зерттеуге жарамды қасиеттер. Бірақ олар берілген жұмыстағы жылдық сандық өсімді өлшемейді; нысан бірдей болғанымен, пәндері бөлек болады.
Қайта орындауға ишара: Бір жыл бұрынғы және кейінгі дара санын салыстыру қандай өзгерісті көрсететінін ойла.
Дұрыс жауап: Нысанның ауқымы кеңірек
Жауап нұсқалары
- A.Пәннің ауқымы кеңірек
- B.Екеуінің ауқымы толық бірдей
- C.Нысан тек өлшеу уақытын қамтиды
- D.Нысанның ауқымы кеңірекдұрыс
- E.Пән тек қолданылатын құралды қамтиды
Түсіндірме
Ереже: Нысан — қарастырылатын жүйе, пән — оның таңдалған қасиеті. Осындай анықталған зерттеуде тұтас жүйенің ауқымы оның бір қасиетінен кең болады.
Қолдану: Көлдің су тұздылығынан басқа тереңдігі, температурасы, тірі ағзалары және су алмасуы бар. Тұздылық осы қасиеттердің тек біреуін қамтығандықтан, жүйе мен қасиетті теңестірмейміз.
Қате нұсқаларды ажырату: Пәнді кең деп алу тұтас пен бөліктің қатынасын кері аударады. Уақыт пен құрал зерттеу жағдайына жатады; олар көлдің немесе тұздылықтың мағынасын алмастырмайды.
Қайта орындауға ишара: Бүкіл көлді зерттеу мен оның бір ғана қасиетін қарастырудың шегін салыстыр.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2018.