Қазақстанның экологиялық мәселелері
54-параграф · Оқулықтың 175–177-беттері
«Жаратылыстану» оқулығының (5-сынып, Атамұра, 2017) «Қазақстанның экологиялық мәселелері» тақырыбы, 54-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Сырдария мен Әмудария суының көп бөлігін суаруға алу қай тарихи теңіз мәселесіне ықпал етті?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Арал теңізінің тартылуы
Жауап нұсқалары
- A.Каспийдің мұнаймен ластануы
- B.Қалалық түтіннің жиналуы
- C.Орман өрті
- D.Арал теңізінің тартылуыдұрыс
- E.Семейдегі ядролық сынақтар
Түсіндірме
Ереже: Арал теңізінің тартылуына өзен суының суармалы егіншілікке көп алынуы және теңізге келетін ағынның азаюы негізгі тарихи себептердің бірі болды. Теңіз бөліктерінің кейінгі жағдайы бірдей емес.
Қолдану: Сырдария мен Әмудария теңіз су балансын толықтырады. Ағын азайғанда буланумен кететін судың орны жеткіліксіз толады. Бұл теңіз ауданының тарихи кемуін түсіндіреді. Кей бөліктерде қалпына келтіру шаралары нәтиже бергендіктен, барлық аймақ бірдей өзгерді немесе теңіз толық жоғалды деп тұжырымдамаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Каспийдегі мұнай ластануы, қала түтіні, орман өрті және Семей сынақтары басқа себептер мен орындарға қатысты. Сырдария мен Әмудария ағынының азаюын солармен алмастырма. Нақты өзендер мен су балансын байланыстыру қажет.
Қайта орындауға ишара: Сырдария мен Әмудария суын қабылдайтын теңізді және ағын азаюының салдарын ойла.
Дұрыс жауап: Арал теңізінің тартылуы
Жауап нұсқалары
- A.Қалалық түтіннің жиналуы
- B.Орман өрті
- C.Семейдегі ядролық сынақтар
- D.Каспийдің мұнаймен ластануы
- E.Арал теңізінің тартылуыдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Арал теңізінің тартылуына өзен суының суармалы егіншілікке көп алынуы және теңізге келетін ағынның азаюы негізгі тарихи себептердің бірі болды. Теңіз бөліктерінің кейінгі жағдайы бірдей емес.
Қолдану: Сырдария мен Әмудария теңіз су балансын толықтырады. Ағын азайғанда буланумен кететін судың орны жеткіліксіз толады. Бұл теңіз ауданының тарихи кемуін түсіндіреді. Кей бөліктерде қалпына келтіру шаралары нәтиже бергендіктен, барлық аймақ бірдей өзгерді немесе теңіз толық жоғалды деп тұжырымдамаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Каспийдегі мұнай ластануы, қала түтіні, орман өрті және Семей сынақтары басқа себептер мен орындарға қатысты. Сырдария мен Әмудария ағынының азаюын солармен алмастырма. Нақты өзендер мен су балансын байланыстыру қажет.
Қайта орындауға ишара: Сырдария мен Әмудария суын қабылдайтын теңізді және ағын азаюының салдарын ойла.
- 3
Дұрыс жауап: Арал теңізінің тартылуы
Жауап нұсқалары
- A.Орман өрті
- B.Арал теңізінің тартылуыдұрыс
- C.Семейдегі ядролық сынақтар
- D.Каспийдің мұнаймен ластануы
- E.Қалалық түтіннің жиналуы
Түсіндірме
Ереже: Арал теңізінің тартылуына өзен суының суармалы егіншілікке көп алынуы және теңізге келетін ағынның азаюы негізгі тарихи себептердің бірі болды. Теңіз бөліктерінің кейінгі жағдайы бірдей емес.
Қолдану: Сырдария мен Әмудария теңіз су балансын толықтырады. Ағын азайғанда буланумен кететін судың орны жеткіліксіз толады. Бұл теңіз ауданының тарихи кемуін түсіндіреді. Кей бөліктерде қалпына келтіру шаралары нәтиже бергендіктен, барлық аймақ бірдей өзгерді немесе теңіз толық жоғалды деп тұжырымдамаймыз.
Қате нұсқаларды ажырату: Каспийдегі мұнай ластануы, қала түтіні, орман өрті және Семей сынақтары басқа себептер мен орындарға қатысты. Сырдария мен Әмудария ағынының азаюын солармен алмастырма. Нақты өзендер мен су балансын байланыстыру қажет.
Қайта орындауға ишара: Сырдария мен Әмудария суын қабылдайтын теңізді және ағын азаюының салдарын ойла.
Дұрыс жауап: Каспийдің ластануы
Жауап нұсқалары
- A.Каспийдің ластануыдұрыс
- B.Аралдың тартылуы
- C.Топырақ эрозиясы
- D.Қалалық түтіннің жиналуы
- E.Орманның бөлшектенуі
Түсіндірме
Ереже: Каспийдің ластануы теңізге мұнай мен басқа ластағыштардың түсуімен байланысты. Ол су деңгейінің өзгеруінен бөлек мәселе, бірақ әсерлер қатар болуы мүмкін.
Қолдану: Мұнай төгіндісі су беті мен жағалау мекендеріне зиян келтіруі ықтимал. Шартта нақты Каспий теңізіне мұнай түскені көрсетілген. Барлық жануар өліміне тек бір ғана себепті дәлелсіз тағайындамаймыз; сұрақ берілген төгіндінің орта сапасына әсерін анықтайды. Теңіз деңгейі тұрақты болса да ластану орын алуы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: Аралдың тартылуы су балансына, топырақ эрозиясы жерге, қалалық түтін атмосфераға, орманның бөлшектенуі мекен тұтастығына қатысты. Каспий суына мұнай түсуін осы басқа мәселелермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Мұнай түскен су айдыны Каспий екенін ескер.
Дұрыс жауап: Каспийдің ластануы
Жауап нұсқалары
- A.Топырақ эрозиясы
- B.Қалалық түтіннің жиналуы
- C.Орманның бөлшектенуі
- D.Каспийдің ластануыдұрыс
- E.Аралдың тартылуы
Түсіндірме
Ереже: Каспийдің ластануы теңізге мұнай мен басқа ластағыштардың түсуімен байланысты. Ол су деңгейінің өзгеруінен бөлек мәселе, бірақ әсерлер қатар болуы мүмкін.
Қолдану: Мұнай төгіндісі су беті мен жағалау мекендеріне зиян келтіруі ықтимал. Шартта нақты Каспий теңізіне мұнай түскені көрсетілген. Барлық жануар өліміне тек бір ғана себепті дәлелсіз тағайындамаймыз; сұрақ берілген төгіндінің орта сапасына әсерін анықтайды. Теңіз деңгейі тұрақты болса да ластану орын алуы мүмкін.
Қате нұсқаларды ажырату: Аралдың тартылуы су балансына, топырақ эрозиясы жерге, қалалық түтін атмосфераға, орманның бөлшектенуі мекен тұтастығына қатысты. Каспий суына мұнай түсуін осы басқа мәселелермен алмастырма.
Қайта орындауға ишара: Мұнай түскен су айдыны Каспий екенін ескер.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Жаратылыстану» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2017.