Ахмет Байтұрсынұлы. Адамдық диқаншысы
9-параграф · Оқулықтың 84–87-беттері
«Қазақ әдебиеті» оқулығының (5-сынып, Атамұра, 2017) «Ахмет Байтұрсынұлы. Адамдық диқаншысы» тақырыбы, 9-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: ««Адамдық диқаншысы» өлеңінің авторы кім?»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Ахмет Байтұрсынұлы
Жауап нұсқалары
- A.Ахмет Байтұрсынұлыдұрыс
- B.Дулат Бабатайұлы
- C.Ыбырай Алтынсарин
- D.Абай Құнанбайұлы
- E.Мағжан Жұмабаев
Түсіндірме
Ереже: Өлеңнің авторын оның әдеби мұрадағы тиесілігі арқылы анықтайды.
Қолдану: «Адамдық диқаншысы» Ахмет Байтұрсынұлының халық санасын ояту мен адамгершілікке шақыруға бағытталған поэзиясына жатады.
Қате нұсқаларды ажырату: Ағартушылық тақырып өзге ақындарда да кездеседі; ортақ идея нақты шығарманың авторын алмастырмайды.
Қайта орындауға ишара: Туындыны «Қырық мысал», «Маса» мұрасымен танылған ақын-ағартушымен байланыстыр.
Дұрыс жауап: Адам бойына ізгі қасиет дарытуды
Жауап нұсқалары
- A.Тек егін өнімінің бағасын өсіруді
- B.Жерді әскери мақсатта иеленуді
- C.Тек жеке дәулет жинауды
- D.Адамдардың білім алуын шектеуді
- E.Адам бойына ізгі қасиет дарытудыдұрыс
Түсіндірме
Ереже: Ауыспалы бейне тура кәсіпті атап қана қоймай, рухани әрекетті де білдіруі мүмкін.
Қолдану: Диқан тұқым егіп өсіретіні сияқты, лирикалық кейіпкер халықтың бойына адамдық қасиеттерді сіңіруге ұмтылады. Егу әрекеті рухани тәрбиенің бейнесіне айналады.
Қате нұсқаларды ажырату: Өлеңді тек астық өндіру туралы мәтін деп түсіну «адамдық» сөзінің ауыспалы мағынасын елемейді. Негізгі мақсат — сана мен мінезге ықпал ету.
Қайта орындауға ишара: Өсімдіктің өсуін адамның рухани өзгеруімен салыстыр; бейненің тура мағынадан кең екенін ескер.
Дұрыс жауап: Метафора
Жауап нұсқалары
- A.Теңеу
- B.Метафорадұрыс
- C.Кейіптеу
- D.Қайталау
- E.Эпитет
Түсіндірме
Ереже: Метафора бір ұғымды екіншісіне тікелей балап, ауыспалы мағына жасайды.
Қолдану: «Адамдықтың тұқымын» егу адамгершілікті нақты дәнмен емес, дән өсіру бейнесімен жеткізеді. Тура заттық мағына өзгеріп тұр.
Қате нұсқаларды ажырату: Мұнда «сияқты», -дай тәрізді ашық салыстыру көрсеткіші жоқ; бұл белгі оны теңеуден ажыратады.
Қайта орындауға ишара: Абстрактілі қасиет қандай нақты заттың атымен аталғанын анықта.
Дұрыс жауап: Ағартушылық
Жауап нұсқалары
- A.Жеке байлықты дәріптеу
- B.Соғысқа үндеу
- C.Ағартушылықдұрыс
- D.Сән-салтанатты мадақтау
- E.Кәсіби сауданы үйрету
Түсіндірме
Ереже: Ағартушылық халықты білімге, саналы өмірге және рухани жаңаруға жетелейді.
Қолдану: Өлеңдегі адамдық егу мен көңілді көгерту білім мен ізгілік арқылы сананы оятуды білдіреді; мақсат материалдық пайдадан кең.
Қате нұсқаларды ажырату: Диқан бейнесін тек егін шаруашылығын үйрету деп қабылдау өлеңнің қоғамдық-рухани бағытын тарылтады.
Қайта орындауға ишара: Ақын көздеген өзгерістің адамның санасы мен мінезіне қатысын ізде.
Дұрыс жауап: Халықтың рухани өсуі
Жауап нұсқалары
- A.Жайылымның кеңеюі
- B.Халықтың рухани өсуідұрыс
- C.Астық өнімінің артуы
- D.Байлықтың жиналуы
- E.Сапар жолының қысқаруы
Түсіндірме
Ереже: Көркем мәтіндегі «көгеру» сөзі рухани жаңару мағынасында да жұмсалады.
Қолдану: «Көңілін көгерту» халық санасының серпілуі мен адамгершіліктің өркендеуін білдіреді; сөз адамның ішкі дүниесіне бағытталған.
Қате нұсқаларды ажырату: Сөзді тек өсімдіктің жасыл түске енуі деп оқу «көңіл» ұғымымен байланысқан астарды түсіндірмейді.
Қайта орындауға ишара: Көгеру бейнесінің өсімдікке емес, көңілге телінгенін ескер.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақ әдебиеті» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2017.