Ішкі суларды пайдаланудың экологиялық және геосаяси мәселелері
29-параграф · Оқулықтың 225–231-беттері
«Қазақстан географиясы, Книга 1» оқулығының (9-сынып, Атамұра, 2024) «Ішкі суларды пайдаланудың экологиялық және геосаяси мәселелері» тақырыбы, 29-параграф. Мұнда әр сұрақтың бес жауап нұсқасы мен түсіндірмесі бар 15 сұрақ жинақталған: түсіндірме дұрыс нұсқаның қандай ережемен таңдалғанын және қалғандарының неге сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мысалы: «Құрамында улы металл қосылыстары бар тазартылмаған өндірістік ағынды су өзенге төгілді. Бұл әрекеттің тікелей…»
Өзіңізді тексеріңізТақырып бойынша 5 сұрақ: жауап беріңіз, нәтижені бірден көріңіз.
Дұрыс жауап: Судың улы қосылыстармен ластануы
Жауап нұсқалары
- A.Судың тұздылығының міндетті түрде нөлге түсуі
- B.Өзендегі барлық ластаушының бірден ыдырауы
- C.Судың ішуге жарамдылығының автоматты артуы
- D.Судың улы қосылыстармен ластануыдұрыс
- E.Өзеннің табиғи тазару қабілетінің шексіз өсуі
Түсіндірме
Ереже: Өндірістік ағынды судың әсері оның құрамы, мөлшері және қабылдаушы өзеннің жағдайына тәуелді. Кейбір металл қосылыстары су ағзалары үшін улы болуы мүмкін, ал олардың қауіптілігін тиісті талдау арқылы бағалайды.
Қолдану: Берілген жағдайда улы металл қосылыстары тазартусыз өзенге түсіп отыр. Сондықтан негізгі қауіп судың химиялық сапасының нашарлауымен байланысты; өзенге түскен заттың жай ғана сұйылуы оның толық жойылғанын білдірмейді.
Қате нұсқаларды ажырату: Ағынды су өзеннің ішуге жарамдылығын өздігінен жақсартпайды. Барлық қоспа бірден ыдырамайды, ал табиғи тазарудың мүмкіндігі шектеулі. Әсерді бағалау үшін сынама алу, көрсеткіштерді өлшеу және ластану көзін бақылау қажет.
Қайта орындауға ишара: Өзенге түсетін қосылыстардың қасиеті мен оларды жоюдың нақты мүмкіндігін салыстыр.
Дұрыс жауап: Азот пен фосфор қосылыстарының түсуі
Жауап нұсқалары
- A.Көлге түсетін қоректік заттар ағынының толық тоқтауы
- B.Барлық еріген тұздың судан бірден бөлінуі
- C.Су құрамындағы оттегінің міндетті түрде шексіз көбеюі
- D.Азот пен фосфор қосылыстарының түсуідұрыс
- E.Көл түбіндегі барлық шөгіндінің жойылуы
Түсіндірме
Ереже: Су экожүйесіне қоректік заттар шамадан тыс түскенде балдырлар мен басқа өндірушілердің өсуі күшеюі мүмкін. Кейін органикалық заттардың ыдырауы оттегіні жұмсап, тіршілік жағдайын нашарлатуы ықтимал; бұл үдеріс эвтрофикациямен байланысты.
Қолдану: Тыңайтқыш шайылған жағдайда негізгі назар өсімдіктерге қажет элементтердің қосылыстарына аударылады. Олардың көлге жетуі қоректік жүктемені арттырады, бірақ нақты салдар мөлшерге, су алмасуына, температураға және басқа жағдайларға тәуелді.
Қате нұсқаларды ажырату: Су тыңайтқышпен байығанда оттегі барлық жерде және барлық уақытта көбейе бермейді. Бұл құбылысты тұздардың түгел бөлінуімен немесе шөгіндінің жоғалуымен түсіндіруге болмайды. Тыңайтқыш пен пестицидтің қызметін де шатастырмау керек.
Қайта орындауға ишара: Шайылған тыңайтқыш қандай өсімдік қорегін суға қосатынын ойла.
Дұрыс жауап: Көктемгі ағыс азайып, жаздағы жіберілетін су мөлшері өзгеруі мүмкін
Жауап нұсқалары
- A.Көктемгі ағыс міндетті түрде өсіп, жазғы ағыс өзгермейді
- B.Барлық маусымда табиғи ағыс дәл бұрынғыдай сақталады
- C.Көктемгі ағыс азайып, жаздағы жіберілетін су мөлшері өзгеруі мүмкіндұрыс
- D.Өзендегі су мөлшері суқойма көлеміне жыл сайын автоматты артады
- E.Жазғы ағыс бөгеттің жұмыс тәртібіне ешқашан тәуелді болмайды
Түсіндірме
Ереже: Суқойма өзен ағысын уақыт бойынша қайта бөлуге мүмкіндік береді: белгілі кезеңде су жиналып, басқа кезеңде жіберіледі. Нәтиже бөгетті басқару тәртібіне, су алуға, булануға және табиғи келімге байланысты.
Қолдану: Көктемгі судың бір бөлігі бөгеттің артында ұсталып, кейін суару үшін пайдаланылады. Демек, төменгі ағысқа көктемде жететін су азаюы мүмкін, ал жазғы су жіберу табиғи режимнен өзгеше болады; нақты өзгерісті өлшеу қажет.
Қате нұсқаларды ажырату: Суқойма табиғи су келімін жоқтан көбейтпейді. Оның сыйымдылығын жыл сайын жаңадан қосылатын су деп есептеу қате. Бөгет бар кезде маусымдық таралым міндетті түрде өзгермейді деу де басқару әсерін елемейді.
Қайта орындауға ишара: Судың қашан жиналып, қашан төменге жіберілетінін ажырат.
Дұрыс жауап: Жерасты су деңгейінің төмендеуі және қордың кемуі
Жауап нұсқалары
- A.Су деңгейінің міндетті түрде тұрақты көтерілуі
- B.Су қабатының толықтырылуға тәуелсіз шексіз өсуі
- C.Жерасты су деңгейінің төмендеуі және қордың кемуідұрыс
- D.Әрбір ұңғыманың өздігінен қысымды бұрқаққа айналуы
- E.Жерасты суының минералдануының міндетті түрде нөлге түсуі
Түсіндірме
Ереже: Жерасты суын пайдалану оның қорымен және толықтырылу қарқынымен салыстырылуы керек. Алу ұзақ уақыт бойы келімнен асып түссе, сақталған су азайып, су деңгейі немесе қысымы төмендеуі мүмкін.
Қолдану: Шартта су алу толықтырылудан көп екені берілген. Осы айырма сақталса, су қабатындағы қор есебінен тапшылық өтеледі. Бұл ұңғымалардың жұмыс жағдайын нашарлатып, кей жерлерде бұлақтар мен өзендердің қоректенуіне де әсер етуі ықтимал.
Қате нұсқаларды ажырату: Су алу ұңғыманың өздігінен бұрқақтауын немесе судың тұзсыздануын қамтамасыз етпейді. Жерасты суын барлық жағдайда шексіз жаңаратын ресурс деп санау қате. Нақты қауіп геологиялық құрылым мен су алмасу жағдайына қарай бағаланады.
Қайта орындауға ишара: Су қабатына кіретін және одан алынатын көлемдердің ұзақмерзімді айырмасын қарастыр.
Дұрыс жауап: Топырақтың шайылуы мен өзенге шөгінді түсуі
Жауап нұсқалары
- A.Өсімдік тамырының топырақты бекіту әсерінің артуы
- B.Топырақтың шайылуы мен өзенге шөгінді түсуідұрыс
- C.Беткі ағынның кез келген жағдайда толық тоқтауы
- D.Өзенге тасымалданатын шөгінді мөлшерінің міндетті түрде нөлге түсуі
- E.Жалаңаш топырақтың суға төзімділігінің әрдайым артуы
Түсіндірме
Ереже: Өсімдік жамылғысы тамырларымен топырақты бекітіп, беткі ағынның әсерін азайта алады. Ол жойылғанда, әсіресе еңіс, топырақ қасиеті және жауын жағдайы қолайсыз болса, эрозия қаупі күшейеді.
Қолдану: Берілген жайылмада қорғаныш өсімдік қабаты алынған. Нөсер немесе су басу борпылдақ топырақты шайып, ұсақ материалды өзенге жеткізуі мүмкін. Бұл лайлылыққа, арнаның шөгінді режиміне және су мекендерінің жағдайына әсер етеді.
Қате нұсқаларды ажырату: Өсімдікті алып тастау тамырдың бекіту қызметін арттырмайды. Әрбір осындай учаске бірдей жылдамдықпен шайылады деу де дұрыс емес: топырақ, бедер және ағын күші маңызды. Бірақ өзгерісті автоматты жақсару деп түсіндіруге негіз жоқ.
Қайта орындауға ишара: Өсімдіктің топырақты бекіту қызметі жоғалғанда судың әрекеті қалай өзгеретінін ойла.
Жауаптары мен түсіндірмелері бар тағы 10 сұрақ
Олар жинақта: тақырыптың барлық сұрақтары, сынып үшін араластырылған тесттің екі нұсқасы, мұғалімге арналған кілттер мен түсіндірмелер. Басып шығаруға арналған PDF.
Тек жеке пайдалануға арналған: таратуға болмайды.
Кітаптың басқа тақырыптары
Сұрақтар «Қазақстан географиясы, Книга 1» оқулығы бойынша құрастырылған, Атамұра, 2024.