Қазақстанның ішкі сулары: зерттеушілер мен зерттеулер

Ереже: Ғалымның еңбегін оның зерттеу нысаны және қолданған әдістерімен байланыстыра білу қажет. Гляциология табиғи мұз бен қар жүйелерін, соның ішінде мұздықтардың қалыптасуын, өзгерісін және қозғалысын зерттейді.

Қолдану: Ғанибек Тоқмағамбетов Қазақстандағы мұздықтарды зерттеу ісінің дамуына үлес қосты. Оның жұмыстары таулы аумақтардың мұздануын, мұздықтардың ерекшеліктерін және олармен байланысты табиғи үдерістерді түсінуге бағытталды. Сондықтан мамандануын топырақтану немесе мұнай геологиясымен алмастыруға болмайды.

Қате нұсқаларды ажырату: Берілген басқа нысандар география мен Жер туралы ғылымдарға қатысты болғанымен, олардың бәрі гляциологиялық жұмыстың негізгі нысаны емес. Сұрақ ғалымның бүкіл өмірбаянын жаттауды емес, ғылыми бағытын нақты табиғи жүйемен сәйкестендіруді талап етеді.

Қайта орындауға ишара: Ғалымның мамандануын сипаттайтын ғылымның зерттеу нысанын еске түсір.

Ереже: Ғалым бірқатар аймақта жұмыс істегенімен, оның негізгі зерттеу аумағын басқа сапарларынан ажырату қажет. Таулы мұздықтарды салыстыру биіктік, климат және жер бедерінің әсерін түсінуге көмектеседі.

Қолдану: Тоқмағамбетовтің басты ғылыми жұмыстары Тянь-Шань мұздықтарымен, соның ішінде Іле Алатауындағы зерттеулермен байланысты. Басқа тау аймақтарында жұмыс істеуі осы негізгі бағытты өзгертпейді. Мұнда ғалым барған барлық жерді тізу емес, басым зерттеу орталығын анықтау сұралады.

Қате нұсқаларды ажырату: Қазақстан аумағында орналасқан әрбір қырат қазіргі мұзданудың негізгі орталығы емес. Тау атауын тек ел ішінде орналасқаны үшін таңдау жеткіліксіз. Ғылыми қызметтің бағытын аумақтың табиғи жағдайымен және нақты зерттеу тарихымен байланыстыру керек.

Қайта орындауға ишара: Іле Алатауы кіретін ірі тау жүйесін анықта.

Ереже: Мұздықтарды өзен алабы бойынша зерттеу олардың еріген суының қай жүйеге түсетінін анықтауға көмектеседі. Ғылыми жұмыстың аумақтық байланысын түсінгенде өзеннің орналасуы мен жоғары таулы қоректену аймағын бірге қарастырады.

Қолдану: Тоқмағамбетовтің алғашқы зерттеулерінің бірі Кіші Алматы алабының мұздықтарына арналды. Бұл алаптың Іле Алатауының жоғары таулы бөлігімен байланысы оның гляциологиялық зерттеу үшін маңызын түсіндіреді. Қала атауы мен өзен алабы ұғымдарын ажырату қажет.

Қате нұсқаларды ажырату: Басқа берілген өзендер Қазақстандағы маңызды су жүйелері болғанымен, ғалымның осы алғашқы жұмысының аумағы емес. Олардың атауын тек таныс болғаны үшін таңдау ғылыми еңбектің географиялық орнын елемеуге әкеледі. Алап — өзенге су жиналатын аумақ.

Қайта орындауға ишара: Алматы маңындағы жоғары таулы алапты Қазақстанның жазық өзендерінен ажырат.

Ереже: Ғылыми стансыдағы қайталанатын бақылаулар табиғи жүйенің уақыт бойынша өзгерісін анықтауға мүмкіндік береді. Мұздықта қар жиналуы, еру, масса теңгерімі және басқа көрсеткіштер тиісті әдістермен өлшеніп, салыстырылады.

Қолдану: Тұйықсу стансысының маңызы мұздық туралы жүйелі дерек жинауымен байланысты. Ұзақ қатар маусымдық ауытқулар мен ұзақмерзімді өзгерістерді ажыратуға көмектеседі. Дерек тек бір көріністі сипаттаумен шектелмей, өлшеу уақыты және әдісімен бірге сақталуы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: Бір фотосурет барлық болашақ жағдайды дәл анықтамайды. Бақылаудың мақсатын мұздық өзгермейді деген алдын ала қорытындымен алмастыру ғылыми тәсілге қайшы. Қалалық статистика пайдалы болғанымен, мұнда сұралған гляциологиялық бақылаудың тікелей міндеті емес.

Қайта орындауға ишара: Қайталанатын өлшемдердің бір реттік көріністен қандай артықшылығы барын ойла.

Ереже: Мұздықтың масса теңгерімі белгілі кезеңде қосылған және жоғалған массалардың айырмасына байланысты. Қар жиналуы, еру және басқа алмасу үдерістері жыл бойы әртүрлі қарқынмен жүруі мүмкін.

Қолдану: Тек жазғы еруді білсек, қанша масса жоғалғанын бағалаймыз, бірақ сол кезеңдегі немесе алдыңғы суық маусымдағы қосылуды толық білмейміз. Жылдық нәтиже үшін кіріс пен шығыс бірдей аумақ пен кезеңге келтіріліп салыстырылуы керек.

Қате нұсқаларды ажырату: Жазғы еру мен қысқы жиналу міндетті түрде тең емес. Қардың мұздыққа қосқан үлесін елемеу жылдық өзгерісті қате көрсетеді. Сонымен бірге өлшенген жергілікті өзгерісті бүкіл мұздықтың нәтижесі деп бірден қабылдауға болмайды.

Қайта орындауға ишара: Теңгерім ұғымы бір бағыттағы шығынды ма, әлде екі бағыттағы алмасуды ма қамтитынын анықта.